Các cảm xúc chính trị: Tại sao lòng từ ái là cần thiết cho công lý? (I)

TS Đỗ Kim Thêm, CTV Phía Trước

Giới thiệu sách: Martha C. Nussbaum, Political Emotions: Why Love Matters for Justice?, The Bellknap Press of Harvard University Press, 2013

Vấn đề

Political EmotionsYêu thương hay thù oán không chỉ là tình riêng cuả mỗi con người mà còn là một cảm xúc chính trị. Đã có nhiều thí dụ cho thấy là các hiệu ứng của cảm xúc này lan toả đến hệ thống pháp luật, mà đòi công lý hay tự thiêu của dân oan tại Việt Nam là trường hợp phổ biến. Thực ra, trong bất cứ một nền tảng công lý nào thì điểm chính yếu cũng là phải tìm ra một hệ thống luật pháp công minh và tinh thần trọng pháp của người dân và chính quyền để áp dụng trong thực tế.

Ngược lại, có một lập luận mới về cảm xúc chính trị cho là công lý không chỉ là một giải pháp cuả lý trí khách quan mà còn cần đến lòng từ ái của mọi người. Dù tiềm tàng trong cá nhân, nhưng khi có một sự gắn bó từ nội tâm vào một giá trị chung cao đẹp thì nó sẽ thúc đẩy làm cho công lý xã hội hình thành và duy trì.

Lòng từ ái là một cảm xúc chính trị rất cần thiết để phát huy công lý, đó là kết luận của Martha C. Nussbaum trình bày trong tác phẩm Political Emotions: Why Love Matters for Justice?, The Bellknap Press of Harvard University Press, 2013 mà bài viết này sẽ giới thiệu.

Tác giả

Martha C. Nussbaum sinh năm 1947 tại New York. Bà đã dạy tại nhiều đại học nổi tiếng ở Bắc Mỹ và châu Âu, hiện là giáo sư Luật học và Đạo đức học tại Đại học Chicago. Với các trước tác nổi danh, bà trở thành một triết gia tên tuổi và có sách bán chạy. Bà nhận được 30 bằng Tiến sĩ Danh dự và nhiều giải thưởng cao quý khắp thế giới.

Nội dung

Nội dung cũng là tiền đề mà tác giả muốn minh định để tránh mọi hiểu lầm khác trong cuộc thảo luận.

Cảm xúc phải nằm trong khuôn khổ pháp luật có sẳn. Ta không cần tìm hiểu thêm về nguyên uỷ của hệ thống pháp luật mà nên mô tả và phân tích tại sao cảm xúc có tác động làm hình thành, phát huy và duy trì công lý.

Lòng từ tâm không cần dựa trên một thế giới quan toàn diện, nhưng có thể hình thành và phát huy trong một xã hội có tự do chính trị, trọng pháp mà cơ sở của nó là mọi người đều bình quyền và được tôn trọng. Lòng từ tâm làm con người gắn bó nhau để giải quyết các vấn đề công bình xã hội, thay thế cho vai trò của tôn giáo siêu hình hay tôn giáo dân sự theo khái niệm của Jean-Jacques Rousseau hay tính nhân bản của Auguste Comte và John Stuart Mill.

Cảm xúc có giá trị trong điều kiện tổng quát và chuyên biệt. Thương yêu, sợ hải, ganh tị và xấu hổ là cảm xúc của con người, nhưng thể hiện khác nhau tùy theo khuôn khổ chính trị, luật pháp, không gian, thời gian và cá tính.

Công lý và từ ái là hai lý tưởng, nhưng nhận ra giá trị của hai lý tưởng này và tìm cách áp dụng trong xã hội là một thách thức trong thực tế. Kiên trì cải thiện những thành quả này để chuyển hoá thể chế xã hội và tính tình con người là nỗ lực của chúng ta.

Bố cục

Sách có ba phần chính gồm 11 chương. Phần I có ba chương trình bày lịch sử các loại cảm xúc có tác động đến sinh hoạt chính trị mà hiệu ứng lan toả của cảm xúc trong chính trường tại Hoa Kỳ, Ấn Độ và các nước dân chủ phương Tây là chủ điểm nghiên cứu.

Chương 1 đề cập về các ý nghĩa của tự do, bình đẳng và tình huynh đệ trong tinh thần cách mạng Pháp. Trước đây, sự thuần phục nhà vua trong chế độ hoàng gia là một biểu tượng cao đẹp để thống nhất đất nước và liên kết mọi dị biệt xã hội, nhưng sau khi cách mạng thành công, nó không còn là một giá trị chung cho tương lai. Do đó, lòng ái quốc trong bối cảnh mới theo tư tưởng của J. J. Rousseau và J. G. Herder là giải pháp thay thế.

Chương 2 trình bày vấn đề thay đổi thể chế chính trị là một chuyển biến về cảm xúc. Cảm xúc mới cho một trào lưu mới không thuần là một chuyện cá nhân mà là một loại hình của một không gian văn hoá chung, có yếu tố tâm lý xã hội.

Chấp nhận sự thay đổi là phá vỡ các giá trị xưa củ, mà cũng có nghĩa là nêu cao tinh thần trọng pháp và bình quyền giữa nam và nữ giới. Nếu có kiến thức mới thì sẽ có ý thức mới. Nếu có sự đồng thuận của toàn thể về nhận thức và cảm xúc mới thì sẽ có một sự thay đổi. Các nhạc kịch của W. A. Mozart và Lorenzo da Ponte tạo nên cảm xúc tiềm tàng cho chuyển hoá là thí dụ. Các phương tiện truyền thông xã hội trong các nước dân chủ trở nên đa dạng, nên các tác động của nhạc kịch để chuyển hoá chính trị sẽ còn chịu nhiều hạn chế hơn trong thời kỳ mới.

Các đề tài thảo luận về chính trị vào thế kỷ XIX thường bị giới hạn, mà tư tưởng của Auguste Comte và John Stuart Mill về tình nhân ái là được đề cao nhất. Cả hai cổ vũ cho tinh thần vị tha, nguyên tắc ổn định xã hội, giá trị phổ quát hơn là tính siêu việt của tôn giáo. Ý tuởng nhân bản này có ảnh hưởng đến các sáng tác của Rabindranath Tagore.

Chương 3 và 4 giới thiệu tư tưởng của Rabindranath Tagore và John Stuart Mill. Quan điểm của Mill về tinh thần tiến bộ của con người không thuyết phục cao, vì Mill dựa trên về tư lợi con người và thiếu kiến thức về tâm lý xã hội hiện đại. Dù không toàn diện, nhưng các luận điểm của Mill vẫn còn có giá trị tương đối.

Dù sống trong hai bối cảnh văn hoá khác nhau, nhưng Mill và Tagore xem lòng từ tâm cao đẹp là cơ sở phát triển cho những cảm xúc tích cực, đặc biệt nhất là đề cao việc tôn trọng những ý kiến dị biệt có ảnh hưởng đến các sinh hoạt chính trị và kiểm soát những cảm xúc tiêu cực.

Rousseau và Comte là hai trí thức tiêu biểu cho trường phái cảm xúc tập thể. Tinh thần đoàn kết là một cảm xúc chỉ thành hình và phát triển bền vững khi có tính đồng dạng. Lòng từ ái là cảm xúc nhằm ngăn chặn những ích kỷ và ganh trị, vì nó cản trở việc chia sẽ các phúc lợi chung. Cảm xúc nào cũng là riêng tư, và có thể huy động để lan toả trong một tập thể rộng hơn, nhưng khi các phản biện không được giải quyết, thì sự đồng thuận sẽ không đạt.

Nhạc kịch của Mozart hay thi ca của Tagore gây cảm xúc trong từng cá nhân, nhưng cần thiết làm cho tình cảm cộng đồng gắn bó hơn. Ngày nay, chúng ta cần tìm hiểu hiệu ứng lan toả các cảm xúc qua việc áp dụng khoa học tâm lý học đại chúng.

Phần II có ba chương đặt vấn đề mục tiêu của cảm xúc và tìm cách đưa các nguồn lực này để giải quyết các vấn đề chính trị. Nguồn lực cảm xúc này có nơi con người mà còn trong thú vật.

Chương 5 đề ra những mục tiêu xã hội là Bình đẳng, Hội nhập và Phân phối phúc lợi. Khảo hướng chính để giải quyết vấn đề là tạo công bình trong cơ hội và tìm cách phát huy khả năng chuyên môn trong hoàn cảnh dị biệt. Điều kiện tiên quyết phải có là mọi người được sống trong một chế độ tự do, trọng pháp và có tinh thần phản biện. Nhờ được phát huy trong một thể chế tự do, mà cảm xúc sẽ huy động các khả năng riêng biệt của cá nhân. Do hiệu ứng lan toả này mà mục tiêu công bình cho toàn thể xã hội có thể đạt được.

Chương 6 giới thiệu những kiến thức hiện đại về các cảm xúc của thú vật, từ các loài thú có lông cho đến cả chó và voi. Phân biệt các kiến thức giữa thế giới con người và thú vật giúp chúng ta ứng xử thích hợp hơn với cả trẻ con.

Chương 7 tìm hiểu về nguồn gốc và hướng phát triển của cảm xúc để hoàn thiện mối quan hệ xã hội. Ngoài cảm xúc, chúng ta còn cần đến một trí tưởng tượng, một sự đồng cảm để hoà nhập vào một tâm tình chung và niềm tin chung trong việc giải quyết vấn đề công bình xã hội. Tôn kính, nếu cách biệt lạnh lùng, sẽ không hẳn là một cảm xúc hữu ích và không giúp chúng ta vượt qua các dị biệt về chính kiến. Dù trong thực tế, nó là khởi điểm cần thiết cho mọi giao tiếp, đem đến sự bình đẳng đối xử trong những hoàn cảnh đặc biệt.

Phần III có ba chương phân tích tác động của cảm xúc cá nhân trong các lĩnh vực công, mà Hoa Ký và Ấn Độ là hai trọng điểm nghiên cứu.

Chương 8 trình bày những khía cạnh tích cực lẫn tiêu cực của lòng ái quốc, mà ảnh hưởng của nó tùy vào mục tiêu và cách thực hiện. Lời kêu gọi về lòng yêu nước của các danh nhân như Abraham Lincoln, Martin Luther King, Mahatma Gandhi và Jawaharal Nehru cũng như của các thi nhân Whitman và Tagore là các thí dụ chính. Khi triển khai khái niệm về lòng yêu nước một cách nhân bản và toàn vẹn, thì có thể tránh những lầm lạc cực đoan gây tác hại.

Chuơng 9 đề cao vai trò của từ ái trong việc hình thành và duy trì các hành vi vị tha và thể chế bình đẳng. Trong tiến trình trưởng thành tư duy của dân chúng, mỗi người phải tìm cách học hỏi để nhận ra các hoàn cảnh sống trong bi hài. Vì bi quan dễ tạo cảm xúc thương tổn, nên chúng ta cần có cái nhìn toàn diện trước những thăng trầm của cuộc đời và có nhiều thương cảm hơn. Khi tự ghét mình, ghét người, các tình cảm này chỉ gây thương tổn, nên đánh giá chính xác cảm xúc trước khi hành động là quan trọng hơn.

Chương 10 phân tích ba loại cảm xúc tiêu cực cho công lý, đó là sợ hải, ganh tị và xấu hổ. Con người sống trong xã hội hiện đại cần nhận ra ba đặc điểm bất lợi này và tìm các phuơng cách để tránh gặp phải, hoặc làm tránh cho hậu quả trầm trọng xãy ra.

Chương 11 nêu lên ba kết luận. Một là cảm xúc có tác động trong công luận, nhưng phải thích hợp và tùy thuộc vào không gian, thời gian nhận thức và cá tính. Ảnh hưởng của Gandhi và Luther King trong chính trị là hai thí dụ. King biết sử dụng cảm xúc trong lúc diễn thuyết để gây thu hút công luận. Nhờ học tập kinh nghiệm của Gandhi mà King không hề đề cao cá nhân. Dù Gandhi sống lâu ở hải ngoại, nhưng ông biết gìn giử truyền thống văn hóa Ấn Độ và gây tác động trong phong trào đấu tranh. Hình ảnh dung dị của Gandhi gây thiện cảm trong chính giới và dân chúng khắp nơi.

Hai là vấn đề đạo đức giả trong chính trị mà nhiều nền văn hoá khá nhạy cảm truớc vấn đề này. Cả một thế hệ người Mỹ sẽ phải kinh hoàng khi nghe nhắc lại tinh thần yêu nước cuồng nhiệt trong chiến tranh Việt Nam, một thí dụ về một sai lầm trong lịch sử mà nhiều người Mỹ và ở các nơi khác trên thế giới muốn tránh tái diển.

Ba là lòng từ ái trong sinh hoạt xã hội có quá nhiều hình thái, từ cá nhân, gia đình và cộng đồng. Tất cả tạo thành một văn hóa từ tâm chung, nhưng có tác dộng dị biệt. Do đó mà một bài diễn văn kêu gọi sẽ gây nhiều phản ứng tâm lý khác nhau trong các tầng lớp dân chúng khác nhau.

Còn tiếp…

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Leave a Reply

%d bloggers like this: