Vấn đề

Khái niệm về thẩm quyền lập hiến ra đời đầu tiên qua luận thuyết  ”Qu´est ce que le Tiers état?“  của  Emmanuel Joseph Sieyès vào tháng giêng năm 1789 tại Pháp. Áp dụng khái niệm này trong bối cảnh sôi sục của Cách Mạng đã gây nhiều biến động liên tục với kết quả là chế độ quân chủ sụp đổ kéo theo đủ loại trưng cầu dân ý và nhiều Hiến pháp mới thành hình. Qua thời gian, chính sự lắng đọng hơn, các nước phương Tây đều lần lượt công nhận giá trị khái niệm này và đưa vào áp dụng. Đây là kinh nghiệm quốc tế mà chúng ta cũng cần tìm hiểu để góp ý trong việc sửa đổi Hiến pháp hiện nay. Để góp phần khiêm tốn trong việc thảo luận chung, bài viết sau đây sẽ tìm hiểu thành tựu của khái niệm này trong hai khía cạnh lý thuyết và thực tế. 

Định nghĩa

Hiến pháp là một văn bản quy định về nguyên tắc tổ chức nhà nước và có uy lực  tối thượng trong hệ thống luật pháp. Hiến pháp có hai chức năng chủ yếu. Một là tạo ra thẩm quyền hiến định cho các cơ quan nhà nuớc và quy định mọi luật thủ tục cho các cơ quan hiến định thực hiện quyền này. Hai là quy định những luật lệ, thí dụ như dân quyền và nhân quyền, để cho các cơ quan hiến định phải tôn trọng. Nhưng ai có quyền lập hiến? Luật Hiến pháp của Pháp đã lý giải cho vấn đề này.

Bất cứ một loại luật nào, trước khi áp dụng cũng cần có hiệu lực pháp lý về hình thức và nội dung. Hình thức có nghiã là luật được thông qua đúng theo thủ tục, nội dung được hiểu là lập luận được chấp nhận là hợp pháp. Khi luật có hiệu lực sẽ tạo cho người dân có tố quyền khi quyền lợi luật định bị vi phạm. Khi tòa án quyết định tranh chấp sẽ có hiệu lực cưỡng chế.

Trong một hệ thống pháp luật, các văn bản phải căn cứ vào nhau để tạo hiệu lực, thí dụ một nghị định của môt Bộ phải dựa vào một bộ luật để ban hành và một văn bản địa phương căn cứ vào quy định của trung ương làm cơ sở. Luật giới gọi đây là trình tự quy chiếu mà nó tạo nên một giá trị nội tại cho pháp luật và đỉnh cao của hệ thống quy chiếu này là Hiến pháp.

Hiến pháp có một giá trị tự tại vì không cần quy chiếu hay trưng dẫn vào các luật khác để tạo giá trị. Đặc thù này có thể được giải thích qua nhiều khía cạnh khác nhau. Sử gia tìm hiểu nguồn gốc lịch sử và giải thích sự thành hình Hiến pháp qua các diễn biến của thời gian. Các nhà lý thuyết về luật học cho rằng nguyên tắc triết học tạo giá trị nội dung cho Hiến pháp. Họ hướng về các chuyên đề như tính chính thống, tính hợp pháp của thể chế, thẩm quyền lập hiến và thẩm quyền hiến định. Hiến pháp có giá trị cao cả vì là một lý tưởng, một giá trị quy phạm ràng buộc cho đất nước và con người. Đặc điểm chính của luật Hiến pháp là có động lực chính trị thúc đẩy, do ý chí chính trị của toàn dân quyết định chung sống trong trật tự và công bình xã hội. Vì tầm vóc chính trị của các quyết định liên quan đến đất nước, chính quyền, xã hội và con người mà luật Hiến pháp vượt ra khỏi phạm vi luật học và đi vào lĩnh vực chính trị.

Khái niệm về thẩm quyền lập hiến của toàn dân có hai sắc thái vừa cách mạng và dân chủ. Cách mạng vì mục đích của Sieyès là chống đối lại quyền lực cai trị của Hoàng gia và các định chế quân chủ, một quyền lực nguyên thuỷ và tối cao cho mọi sinh hoạt của nước Pháp. Dân chủ vì Sieyès, vốn là một nhà thần học, đưa ý niệm thẩm quyền lập hiến vào Thần học Thiên Chúa giáo. Thần học có nội dung chính trị dân chủ. Từ nay, đất nước không phải là một trật tự thiên nhiên do Thiên Chúa sắp đặt ra mà do ý chí cuả con người trong quyết định tối thượng để làm chủ vận mệnh. Toàn dân là một chủ thể luật pháp có thẩm quyền quyết định về trật tự cho đất nước và là tác giả của công trình lập hiến. 

Sieyès phân biệt khái niệm thẩm quyền lập hiến (pouvoir constituant) qua đó mà Hiến pháp thành hình và quy định quyền lực cho các cơ quan nhà nước. Quyền của các cơ quan này ông gọi là thẩm quyền hiến định (pouvoir constitué) vì nằm trong phạm vi của Hiến pháp và bị ràng buộc bởi Hiến pháp.

Tổng hợp các chiều hướng giải thích này chúng ta có thể định nghĩa thẩm quyền lập hiến là một sức mạnh, môt quyền lực chính trị của toàn dân nhằm lập ra hay thay đổi Hiến pháp để làm căn bản cho sự chung sống trong một đất nuớc. Thẩm quyền lập hiến không đồng nghiã với quyền lực nhà nước mà là điều kiện tiên quyết để tạo ra quyền lực nhà nước. Tùy theo hình thức thể hiện mà thẩm quyền lập hiến tác động đến nội dung của quyền lực nhà nước. Thẩm quyền lập hiến của toàn dân không bị giới hạn và không thể chuyển nhượng. Toàn dân và kể cả thế hệ tương lai không bị ràng buộc vào bất cứ một luật thủ tục hình thức nào khi hành sử thẩm quyền lập hiến.

Truyền thống Anh

Khái niệm quyền lực lập hiến thuộc về toàn dân đã có trong truyền thống của Anh trước khi Cách Mạng Pháp bùng nổ. Trong thời kỳ nội chiến ở nước Anh vào năm 1647 có một phong trào đấu tranh đòi dân chủ của Levellers. Ông đề nghị du nhập Hiến pháp mới có tên là Ageement of the People, một hình thức tạo ra một hợp đồng giữa dân và chính quyền, một đạo luật tối cao nhằm quy định nền tảng cho quyền lực nhà nước và không phải là quyết định của quốc hội. Dự thảo về Agreement of the People được tu chỉnh và đệ trình quốc hội vào năm 1648 nhưng không được phê chuẩn.     

Đến năm 1653 trong thời kỳ của Oliver Cromwell, ông đề ra một Hiến pháp thành văn được gọi là Instrument of Government. Đặc điểm của Hiến pháp này là không được thay đổi và Quốc hội cũng không được tu chỉnh. Cromwell lập luận rằng Hiến pháp có tính ràng buộc vì dân chúng đã đồng thuận. Năm 1657 Quốc hội nhận được bản dự thảo Hiến pháp. Đây là một Hiến pháp thành văn duy nhất trong lịch sử lập hiến của Anh. Năm sau Cromwell từ trần. Năm 1660 Quốc hội không phê chuẩn mà quyết định đưa đất nước trở lại chế độ quân chủ. Từ đó, khái niệm Hiến pháp thành văn không đóng vai trò quan trọng. Truyền thống tư duy ở Anh cho là quyền tối thượng thuộc về Hoàng gia và Quốc hội. Dân quyền luôn sẳn có trong xã hội mà nhiệm vụ của nhà nước là phải tìm những thiết chế hữu hiệu hơn để bảo vệ.

Truyền thống Hoa Kỳ

Một biểu hiện khác tương tự là năm 1776 khi các thuộc địa của Anh taị Bắc Mỹ tuyên bố độc lập. Tuyên ngôn này dựa vào quyền dân tộc tự quyết và thẩm quyền lập hiến tối thượng. Trước đó, Bắc Mỹ đã có những Hiến chương quy định về tự do và tổ chức nhà nước. Các Hiến chương này do Vương quốc Anh chuẩn nhận như một đạo luật cơ bản cho toàn dân thuộc địa và là một thành phần trong luật của Anh. Trong khuôn khổ này các tiểu bang thuộc điạ có quyền ban hành luật. Toà án Anh chỉ xét tính phù hợp luật tiểu bang với luật của Anh. Trước khi giành được độc lập dân chúng trong thuộc địa Anh coi sự ràng buộc luật tiểu bang với luật của mẩu quốc Anh là hiển nhiên.

Tuyên Ngôn Độc Lập ngày 4.7.1776 đề cao quyền dân tộc tự quyết và thẩm quyền lập hiến. Tư tưởng này bị ảnh hưởng từ lý thuyết luật Hiến pháp của châu Âu, mà chủ yếu là John Locke. Thomas Jefferson thể hiện đặc điểm này qua trích đoạn sau:

“Chúng tôi cho rằng những chân lý này là hiển nhiên, tất cả mọi người sinh ra đều bình đẳng, được tạo hoá ban cho một quyền không thể chuyển nhượng, đó là  quyền sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc. Để bảo đảm cho những quyền này chính quyền được lập ra cho con người, bắt nguồn từ quyền lực hợp pháp do sự đồng thuận của người bị trị. Khi nào hình thức của chính quyền tác hại đến cứu cánh này, dân có quyền thay đổi hay bỏ chính quyền và thay một chính quyền mới, đặt ra nền tảng hay nguyên tắc tổ chức quyền lực theo hình thức phù hợp nhất để mang lại an ninh và hạnh phúc.”

Trong hiến pháp mới của các tiểu bang tuyên bố độc lập có đề ra nguyên tắc quyền dân tộc tự quyết, nguyên tắc phân quyền và giới hạn quyền lực nhà nước. Bản văn Hiến pháp gồm có hai phần. Phần thứ nhất quy định cách tổ chức quyền lực cơ quan nhà nước và phần thứ hai là dân quyền, Bill of Rights, xác định quyền của người dân mà nhà nước phải tôn trọng. Trong Hiến pháp Liên Bang Hoa Kỳ công bố 1787 không quy định các quyền cơ bản của người dân vì hai lý do. Một là Hiến pháp các tiểu bang đã có quy định truớc đó và hai là trong Bảng Tuyên Ngôn Độc Lập đã minh thị vấn đề. Đến cuối năm 1791 một thủ tục tu chỉnh ra đời để quy định muời quyền cơ bản này thành các điều khoản phụ thuộc và được chuẩn nhận.        

Cách mạng Pháp

Để tránh khủng hoảng chính trị vua Louis XVI đề ra những cải cách nhằm chống lại giới quý tộc vào tháng năm 1789. Ông đề nghị triệu tập một Đại Hội Toàn Dân mà từ năm 1614 chưa hề tập hợp được. Trong xã hội có quá nhiều vấn đề sôi nổi cần giải quyết, mà chủ tâm của công luận là cần mở rộng tầm ảnh hưởng cuả tư sản thành thị và nông dân, trong khi giới tu sĩ và quý tộc đang còn chiếm ưu thế trong chính quyền.

Lúc chính trường càng giao động và chính giới đang hoang mang thì học thuyết của Sieyès được công luận đón nhận nồng nhiệt. Ông cổ vũ rằng vị trí của đất nước và dân tộc là cao cả, chỉ bị ràng buộc theo luật tự nhiên. Đất nước hiện hữu trước tất cả, nguồn gốc của mọi sự. Ý muốn của đất nước bao giờ cũng là hợp pháp. Đất nước tự nó là một loại luật. Trước và trên đất nước chỉ có luật tự nhiên. Luật pháp thành văn được hình thành chậm trể hơn thông qua sự phát triển của xã hội. Thể hiện ý chí của đất nước không bị ràng buộc vào một luật hình thức nào.

Ông giải thích đất nước là một nơi tập hợp của toàn dân để chung sống trong tinh thần tự nguyện. Để đạt đuợc mục tiêu này tất cả mọi người cần thông báo cho nhau ý nguyện chung sống này. Ý chí từng cá nhân sẽ kết hợp thành một ý chí chung cho toàn xã hội, qua đó xã hội sẽ nhân danh toàn thể để hành động. Khi các thành viên xã hội quá đông và sống phân tán thì việc thể hiện một ý chí chung sẽ khó khăn hơn. Từ bước đầu tiên này mà xã hội sẽ ủy nhiệm cho một cơ chế đại diện cho toàn dân điều hành và giải quyết những nhu cầu chung. Cơ chế này có thẩm quyền hành động trong phạm vi mà xã hội đồng ý ủy nhiệm. Ý chí thực sự của toàn dân từ nay được thể hiện qua ý chí của các đại biểu của cơ chế đại diện.  

Do đó, vấn đề nguyên tắc tổ chức và thủ tục được đặt ra mà trước hết và trên hết là Hiến pháp. Sieyès cho là có hai loại thẩm quyền lập hiến và thẩm quyền hiến định. Do thẩm quyền lập hiến của toàn dân mà Hiến pháp mới thành hình, không có một hình thức nào khác như quân quyền có thể thay thế. Thông qua Hiến pháp mà các cơ quan nhà nước được tạo lập. Sở dĩ các cơ quan này có được quyền là vì do hiến pháp ban cho, vì thế nên ông goị là thẩm quyền hiến định. Ba cơ quan được Hiến pháp trao quyền là Hành pháp, Lập pháp và Tư pháp, cả ba bị ràng buộc bởi luật Hiến pháp.

Ý chí của nhà lập hiến là việc thi hành quyền lực nhà nước không gây thiệt hại xã  hội. Trước tình trạng khủng hoảng của đất nước hai giai cấp qúy tộc và tu sĩ không đủ túc số là đại diện cho toàn xã hội và sẽ không giải quyết được vấn đề. Sieyès cho rằng phải có một cuộc triệu tập toàn dân để lập Quốc Hội Lập Hiến. Theo ông thì thành phần thứ ba gồm có nông dân và tư sản thành thị mới có thẩm quyền và tư cách triệu tập Đại Hội Đại Biểu Toàn Quốc.

Tác phẩm của Sieyès gây vang động khắp nước Pháp. Cách Mạng bùng nổ. Ngày 17. 06.1789 đúng theo đề nghị của Sieyès, Đại Hội Toàn Dân tuyên bố tự triệu tập Quốc Hội Lập Hiến và tự nhận là có thẩm quyền lập hiến. Sau một thời kỳ tham vấn các đại biểu quyết định đưa ra Bảng Tuyên Ngôn Nhân Quyền và Dân Quyền vào ngày 26.08.1789. Bảng Tuyên Ngôn này được ghi lại trong Hiến pháp Cách Mạng đầu tiên. Hai Hiến pháp sau đó có lập lại với một vài tu chỉnh. Sau một thời kỳ dài thảo luận, tháng chín năm 1791 Quốc Hội Lập Hiến chung quyết Hiến pháp mới để quy định chế độ quân chủ lập hiến cho Pháp. Dù Hiến pháp tháng chín được ghi nhận như là một mô hình cho các nước Tây Âu, nhưng tại Pháp lại không có hiệu lực, sau đó bị thay đổi.

Một đặc điểm của Hiến pháp tháng chín 1791 là không phận biệt giữa thẩm quyền lập hiến và thẩm quyền tu chỉnh. Các đaị biểu giải thích là họ có ý thức vấn đề, nhưng tin rằng công trình lập hiến là hoàn chỉnh và muốn tránh việc thay đổi trong tương lai, cho dù họ công nhận là trên lý thuyết toàn dân có quyền thay đổi. Một vấn đề khác là nên thay đổi từng phần hay toàn bộ Hiến pháp. Các đại biểu cho rằng việc thay đổi một phần chi tiết có thể được Quốc hội đảm nhận, nhưng thay đổi toàn bộ phải thuộc về toàn dân.

Điều 1 phần VII Tu chỉnh Hiến pháp quy định: „Quốc hội Lập Hiến tuyên bố rằng đất nước có một quyền bất khả thời tiêu về việc thay đổi Hiến pháp. Tuy nhiên, khi xét rằng sẽ thích hợp hơn với quyền lợi quốc gia với những phương tiện do chính Hiến pháp đề ra, thì có quyền thay đổi những điều khoản nào kinh nghiệm cho thấy là không phù hợp, Quốc hội đề ra những thủ tục tu chỉnh Hiến pháp theo hình thức quy định sau đây…“ Để thực hiện mục tiêu này, Quốc Hội Lập Hiến đưa ra một thủ tục nghiêm nhặt hơn với việc tu chỉnh Hiến pháp.

Ngoài vấn đề soạn Hiến pháp mà cả việc thay đổi chế độ quân chủ cũng được thảo luận kể từ năm 1792. Tranh luận xảy ra khi một Đại biểu tuyên bố là Hiến pháp mới là một căn bản pháp lý cho việc huỷ bỏ chế độ quân chủ. Chủ tịch Quốc Hội phản bác là hủy bỏ Hoàng gia là vi hiến, nhưng quan điểm này không được toàn thể quốc hội và dân chúng đồng tình. Ngày 10. 08. 1792 Hoàng triều bị sụp đổ. Đại Hội bầu ra một Quốc Hội Lập Hiến để soạn thảo Hiến pháp mới. Ngay phiên họp đầu tiên 21. 09. 1792 Quốc Hội đồng thanh phê chuẩn việc truất bỏ chế độ quân chủ và Hiến pháp không được ban hành nếu không có sư đồng thuận của toàn dân. Tháng 7 năm 1793 Hiến pháp mới ra đời với sự chuẩn nhận của đa số dân chúng.

Vì chiến tranh trong thời Robespierres nên Quốc Hội Lập Hiến dời việc phê chuẩn  Hiến pháp mới cho đến khi có hoà ước. Sau khi chế độ Robespierres sụp đổ, Hiến pháp mới ra đời vào tháng tám năm 1795. Nhưng khủng hoảng Hiến pháp liên tục xảy ra kéo theo nhiều xáo trộn chính trị. Tháng 11 năm 1799 Napoleon Bonaparte lên nắm quyền, một Hiến pháp mới ra đời và được dân chúng chuẩn nhận. Qua trưng cầu dân ý vào năm 1802 Napoleon nắm quyền Tổng Tài trọn đời và năm 1804 được toàn dân tôn vinh làm vua nước Pháp.

Truyền thống Đức

Dù Cách Mạng Pháp có ảnh hưởng sâu đậm đến công luận và khái niệm về thẩm quyền lập hiến được học giới thảo luận, nhưng những Hiến pháp đầu tiên vào đầu thế kỷ XIX tại Đức đã không minh thị thẩm quyền lập hiến thuộc về toàn dân, mà chỉ nêu lên Hiến pháp là sự tương thuận giữa Hoàng gia và đại biểu dân chúng, đặc biệt là các hoàng tộc điạ phương, một hình thức nhằm tránh các phong trào đòi hỏi dân chủ. Phong trào Cách Mạng vào năm 1848 bắt đầu gây ý thức vấn đề này khi kêu gọi soạn thảo Hiến pháp toàn nước Đức mà không cần sự hợp tác của Hoàng gia. Quốc Hội Lập Hiến triệu tập tại Frankfurter Paulskirche vào tháng năm 1848 và biểu quyết Hiến pháp (Deutsche Reichsverfassung) vào 28.3.1849. Hiến pháp 1849 tuy đề cao một vài yếu tố dân chủ nhưng lại không công nhận quyền dân tộc tối thượng như Pháp. Thoạt đầu các tiểu bang không chuẩn nhận Hiến pháp này, nhưng về sau do áp lực của dân chúng mà Hiến pháp được chấp nhận và Quốc Hội Lập Hiến giải tán. 

Nước Đức (Das Deustche Reich) thành hình vào năm 1871 do việc quyết định mở rộng các lãnh thổ ở Bắc Đức với sự đồng thuận của các lãnh chúa địa phương và đại biểu dân chúng. Việc kết ước này không đề cập tới thẩm quyền lập hiến. Luật Hiến pháp của Đức hình thành trong một bối cảnh lịch sử và truyền thống tư duy khác biệt. Chủ thuyết lập hiến của Đức không theo truyền thống chung của các nước phương Tây. Lập luận chính cho là không phải dân chúng mà nhà nước có quyền tối thuợng. Hiến pháp cũng giống như các loại luật khác và được hiểu là một hành vi bày tỏ ý chí của nhà nước. Tất cả luật pháp đều có thể bị thay đổi, nhưng luật Hiến pháp phải qua thủ tục khó khăn hơn.

Georg Jellinek là học giả luật Hiến pháp có đề cập đến thẩm quyền lập hiến qua tác phẩm Allgemeine Staatslehre. Đây là một sách giáo khoa chuẩn mực nhất trong thời kỳ Cộng hoà Weimar. Jellinek giải thích nhà nước và dân tộc là hai khái niệm đồng nghiã, luận thuyết này thuộc lý thuyết cổ điển nhất. Từ suy luận này mà khái niệm về quyền dân tộc tự quyết và ý chí nhà nước có tính đồng nhất. Cách hoà đồng hai ý chí này có ảnh hưởng đến sự phát triển học thuyết thẩm quyền lập hiến về sau.

Sai lầm của Jellinek là đồng hóa tất cả các cá nhân sống trong xã hội vào một hình thức dân tộc thống nhất, một tập thể thống nhất. Đúng hơn, cá nhân là một thành viên của dân tộc, một khuôn khổ xã hội có tổ chức với một hệ thống luật lệ chung. Với hình thức này thì việc bày tỏ ý chí của toàn dân là điều khả thi. Thực tế cho thấy không bao giờ có một ý chí thống nhất cuả toàn dân, mà ý chí này là một khái niệm luật pháp tương đối. Nguồn gốc của quyền lực không tự nhiên có sẳn trong một dân tộc khi nhà nước chưa thành hình, ý chí của dân tộc được thể hiện sau khi nhà nước được tổ chức nề nếp. Tùy theo hình thức tổ chức về cơ chế đại diện toàn dân mà thẩm quyển quyết định tối cao của nhà nước được quy định và có thể thuộc về Hoàng gia.

Jellinek cho rằng giá trị cuả luật pháp tùy vào mức độ tin tưởng của dân chúng, mà phần lớn do khả năng thuyết phục, một vấn đề thuộc về hiện tượng tâm lý đại chúng trong xã hội, đặc biệt hướng về các thành phần trung lưu ít hiểu biết về luật lệ. Về ảnh hưởng của Quốc hội trong thời Cách Mạng Pháp ông giải thích là những người làm Cách Mạng cũng tin là nhà nước quân chủ có dựa vào nguyên tắc quyền dân tộc tự quyết và nhà vua là công chức để thực hiện ý chí chung. Nhưng qua hành động cách mạng của toàn dân và không có sự chống đối mà niềm tin này trở thành thực tại luật pháp. 

Năm 1909 Egon Zwieg cho ra đời một tác phẩm với chuyên đề Cách mạng Pháp và thẩm quyền lập hiến. Zwieg cho là thẩm quyền lập hiến là một giai đoạn khởi đầu soi sáng cho luật Hiến pháp. Cuối cùng quyền lực đem tư cách pháp nhân cho nhà nước.

Sau thế chiến thứ nhất Quốc Hội Lập Hiến thành hình. Hiến pháp được Quốc hội soạn thảo và chuẩn nhận vào ngày 11 tháng 8 năm 1919. Thủ tục lập hiến của Hiến pháp Weimar (WRV) dựa vào nguyên tắc thẩm quyền lập hiến của toàn dân. Sự phúc quyết của toàn dân không cần thiết. Điều 1 Khoản 2 WRV quy định: “Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”. Điều 181 WRV ghi: „Thông qua quốc hội nhân dân Đức biểu quyết và chuẩn y Hiến pháp này. Hiến pháp này có hiệu lực kể từ ngày công bố.” 

Dù Hiến pháp dựa thẩm quyền lập hiến của toàn dân làm cơ sở, nhưng học giới kéo dài việc tranh luận giá trị khái niệm này. Quan điểm đối nghịch nổi bật nhất là Gehard Anschütz. Khi bình luận về luật Hiến Pháp Weimar, ông lập luận rằng phân biệt thẩm quyền lập pháp và thẩm quyền lập hiến là hoàn toàn xa lạ trong truyền thống luật Đức. Không giống như tại Bắc Mỹ, thẩm quyền lập hiến tại Đức không thể cao hơn thẩm quyền lập pháp; Hiến pháp không thể đứng lên trên Lập pháp; Hiến pháp là một phương tiện mẩu mực để Lập pháp có nghĩa vụ chấp hành theo đúng hình thức quy định việc thay đổi Hiến pháp.

Điều 76 WRV quy định Hiến pháp có thể thay đổi qua thủ tục trưng cầu dân ý hay  qua sự đồng thuận với đa số tuyệt đối của hai cơ quan Reichstag và Reichsrat. Túc số cần thiết là 2/3 đại biểu. Theo quan điểm chung của luật giới chính túc số 2/3 này làm cho việc thay đổi Hiến pháp có giá trị pháp lý, nên không cần quy định vấn đề thay đổi Hiến pháp hay ghi vào trong Hiến pháp. Để đạt được túc số này là khó khăn trong thực tế và thay đổi luật thông thường không cần túc số này.

Giải thích điều 76 WRV đem lại nhiều tranh luận, nhưng thuyết phục nhất là ý kiến của Carl Schmitt. Trong hai tác phẩm Chế độ Độc Tài năm 1921 và Lý thuyết Luật Hiến pháp năm 1928 Schmitt đã đào sâu vấn đề thẩm quyền lập hiến. Ông cho rằng khái niệm này nhằm giới hạn cho mọi thay đổi Hiến pháp. Hiến pháp chỉ có giá trị khi nào chính toàn dân thể hiện ý chí lập hiến. Ý nghĩa của Hiến pháp không nằm trong một vài điều khoản của Hiến pháp mà Hiến pháp là một toàn bộ bản văn và là một quyết định cơ bản về một trật tự chính trị cho cả nước. Thủ tục lập hiến đòi hỏi điều kiện tiên quyết là có sự thống nhất về ý chí chính trị, một quyết định có ý thức của toàn dân về thẩm quyền này.

Ông phân biệt Hiến pháp, Verfassung (G), Constitution (E), và luật Hiến pháp Verfassungsgesetzte (G), Constitutional law (E). Hiến pháp phản ảnh ý chí chính trị lập hiến của toàn dân trong việc quy định cấu trúc và thẩm quyền của các cơ quan nhà nước. Đây là điều kiện tiên khởi để Hiến pháp ra đời và có gía trị tối thượng. Hiến pháp tạo nên giá trị cho luật Hiến pháp. Luật Hiến pháp thành văn chỉ là những điều khoản quy định để thi hành ý chí lập hiến qua Hiến pháp. Thẩm quyền lập hiến không thể được coi là mất đi sau khi Hiến pháp ra đời, mà nó tồn taị mãi bên cạnh và bên trên Hiến pháp. Bất cứ lúc nào Hiến pháp cũng có thể bị thay đổi bởi một Hiến pháp mới khi toàn dân quyết định sử dụng thẩm quyền lập hiến.

Khi Hiến pháp có quy định thủ tục thay đổi Luật Hiến pháp, thì vấn đề thẩm quyền được đặt ra. Theo Schmitt, nếu không có các điều khoản thẩm quyền này, thì thẩm quyền lập hiến của toàn dân sẽ quyết định. Ngược lại, khi có điều khoản quy định thẩm quyền này, thí dụ như Điều 76 WRV, vấn đề sẽ khác đi. Điều 76 WRV ủy quyền cho thay đổi luật Hiến pháp nhưng toàn dân vẫn phải bảo lưu về thẩm quyền lập hiến. Schmitt giải thích là điều 76 WRV đã không phân biệt được sự khác nhau giữa Hiến pháp và Luật Hiến pháp. Thẩm quyền thay đổi ở đây chỉ là thay đổi Luật Hiến pháp, không phải thay đổi Hiến pháp; Hiến pháp phải luôn được bảo tồn. Cơ quan chức năng không được ủy quyền chung quyết Hiến pháp mới và đề ra những nguyên tắc về thẩm quyền tu chỉnh. Tất cả các điều khoản quy định tu chỉnh không thể bị thay đối trong bất cứ hoàn cảnh nào.

Sieyès và Schmitt giải thích về khái niệm thẩm quyền lập hiến khác nhau. Sieyès cho là thẩm quyền này bắt buộc phải thuộc về toàn dân, không ai khác hơn và Schmitt cho là không nhất thiết mà giải thích rộng hơn. Thẩm quyền này thuộc về ý chí của cơ quan nào có đủ quyền lực để đưa ra một quyết định toàn bộ về một trật tự chính trị chung cho đất nước. Ý chí này trước tiên thuộc về toàn dân, mà cũng có thể thuộc về Hoàng gia, một nhóm người hay một tổ chức. Đối với Hiến pháp Weimar, Schmitt cho là thẩm quyền lập hiến thuộc về toàn dân. 

Ngày 24 tháng 3 1933, để khởi đầu chế độ Đức Quốc Xã, Quốc hội Đức với một đa số đã áp dụng điều 76 WRV để ủy quyền cho chính phủ ra luật (Ermächtigungs-gesetz). Từ nay, chính phủ có quyền ban hành luật và thay đổi những điểu khoản của Hiến pháp mà không cần thông qua Quốc hội. Về phương diện hình thức, Hiến pháp Weimar vẫn còn giá trị trong suốt thời kỳ Đức quốc xã, nhưng Hiến pháp không có hiệu lực trong thực tế. Học thuyết vể thẩm quyền lập hiến được sống lại và thảo luận sau 1945.

Đến năm 1949 Luật Căn Bản của Cộng Hoà Liên Bang Đức ra đời, đây là một loại Hiến pháp, nhưng do tình thế lịch sử mà không thể có chính danh Hiến pháp. Nhà lập hiến chấp nhận giá trị học thuyết thẩm quyền lập hiến của toàn dân. Ngay trong phần mở đầu nhà làm luật đã ghi thẩm quyền lập hiến thuộc về toàn dân, đây là một bằng chứng.

Hình thức thể hiện

Thẩm quyền lập hiến có đặc tính nguyên thuỷ, trực tiếp và cơ bản để thể hiện ý chí chính trị và mang một tầm vóc lịch sử. Nhưng nó thể hiện bằng cách nào trong thực tế?

Hiến pháp không thể quy định và giới hạn cách thể hiện này, vì đây là một thực tế chính trị sinh động nên luật giới dè dặt hơn. Tiên đoán và giải quyết mọi diễn biến chính trị không thuộc phạm vi của họ. Họ lại không thể luật hoá mức độ một ý chí cách mạng có hậu quả pháp lý là hủy bỏ hay tu chỉnh Hiến pháp. Dù không thể quy định một luật thủ tục cho hậu quả thẩm quyền lập hiến, nhưng luật giới có thể tiên đoán một số hình thức thể hiện cơ bản nhất có thể xảy ra. Hai phương cách chính để thể hiện thẩm quyền lập hiến là soạn thảo hay tu chỉnh Hiến pháp.

Toàn dân có điều kiện thuận lợi hơn để thể hiện thẩm quyền lập hiến khi sống trong một nước dân chủ. Việc phát triển và thực hành các thủ tục dân chủ dễ dàng gây ảnh hưởng này, dù là gián tiếp. Ngược lại, việc thể hiện này quá khó khăn trong một đất nước toàn trị

Theo Sieyès, quan trọng nhất là cần phân biệt hai khái niệm thẩm quyền lập hiến và thẩm quyền hiến định. Thẩm quyền lập hiến có tầm vóc chính trị quy mô và tác động việc thay đổi Hiến pháp, nên cần phải đưa ra khỏi khuôn khổ giá trị tự tại của Hiến pháp. Giới hạn này đã có trong lý thuyết, nhưng để bảo đảm hơn nửa trong thực tế thì thẩm quyền lập hiến cần phải tách biệt với thẩm quyển lập pháp. Muốn đạt mục tiêu này thì giá trị quy phạm của luật Hiến pháp phải được nâng cao. Các cơ quan hiến định và tất cả mọi quyền hiến định của các cơ quan này phải đặt dưới Hiến pháp.

Khác với Sieyès, Schmitt đề ra bốn thủ tục tiêu biểu khi dựa vào thành quả Cách Mạng Pháp và truyền thống Đức.

Một là toàn dân bầu ra Quốc Hội Lập Hiến. Quốc hội có hai nhiệm vụ dự thảo và chung quyết Hiến pháp. Theo cách này thì không cần đưa ra dân chúng để phúc quyết hay trưng cầu dân ý. Tại Đức Quốc Hội Lập Hiến Weimar soạn thảo và chung quyết Hiến pháp và kết qủa là Hiến pháp Weimar 1919 ra đời. Do ảnh hưởng thời kỳ cách mạng vào tháng 11 và 12 năm 1918, Quốc hội chung quyết chống lại chế độ quân chủ, đề ra chế độ cộng hoà dân chủ và nguyên tắc dân chủ đại nghị.

Hai là toàn dân bầu ra Quốc Hội Lập Hiến, nhưng chỉ có nhiệm vụ soạn thảo bản văn Hiến pháp mà không có quyền chung quyết và toàn dân quyết định. Các Hiến pháp tiểu bang tại Đức sau năm 1945 đã theo cách này. Tại các tiểu bang Bayern, Baden-Württemberg, Rheinland- Pfalz, Bremen và Nordrhein-Westfalen Quốc hội soạn thảo ra Hiến pháp và dân chúng chuẩn nhận Hiến pháp. 

Ba là hình thức trưng cầu dân ý, một hình thức dân chủ trực tiếp. Một số dân chúng tự nguyện tập hợp lại và đề xuất việc soạn thảo hay tu chỉnh Hiến pháp hoặc thay đối cấu trúc một cơ quan hiến định. Thủ tục này áp dụng rộng rải nhất tại Thụy Sĩ. Điều 119 của Hiến pháp Thụy Sĩ quy định vấn đề dân có quyền duyệt xét lại Hiến pháp và không quy định một giới hạn nào về nội dung hay hình thức. Tại hai tiểu bang của Đức là Bayern và Baden-Württemberg có quy định chặt chẻ hơn về trưng cầu dân ý; đề xuất trưng cầu dân ý chỉ làm thay đổi một vài điều khoản trong luật Hiến pháp, nhưng không được thay đổi toàn bộ Hiến pháp.

Bốn là thủ tục trưng cầu dân ý về tính hơp hiến của một điều khoản hay một đạo luật mà chính quyển đã ban hành. Thủ tục này được thực hiện nhiều lần dưới thời Napoleon vào những năm 1799, 1802, 1804, 1815 và 1852. Đây là một hình thức mà chính phủ Cách Mạng muốn lấy lòng dân nhanh chóng hơn, mà về sau tướng De Gaulle cũng áp dụng vào thời Đệ Ngũ Cộng Hoà.

Ngoài bốn thủ tục trên còn một cách khác để chuẩn bị cho việc thể hiện thẩm quyền lâp hiến, mà điển hình là tích cực tham gia của toàn dân trong việc dùng quyền tự do hội họp, tự do baó chí và ngôn luận. Khi người dân ý thức về vai trò công dân trong tiến trình dân chủ hoá, đặc biệt nhất là quan tâm đến về các vấn đề xã hội và thay đổi luật pháp, thì điều kiện thể hiện này thuận lợi hơn.     

Kết luận

Vì bối cảnh lịch sử và trình độ phát triển dị biệt nên kinh nghiệm quốc tế trình bày ở đây không có cơ sở để so sánh với thực tế Việt Nam. Nếu chấp nhận giá trị phổ quát của khái niệm từ các nước phương Tây làm chuẩn thì chúng ta thấy nguời dân Việt chưa hề có cơ hội thể hiện thẩm quyền lập hiến vì bốn nghịch lý hiển nhiên.  

Một là, dù công nhận nhân dân là tác giả của Hiến pháp, nhưng nền tảng của nhân dân là liên minh giai cấp công nhân với nông dân và đội ngũ trí thức do Đảng lãnh đạo. Khẳng định này không phân biệt hai phạm vi nhà nước và xã hội trong mô hình hiện đại.

Hai là, sửa đổi Hiến pháp có mục đích thể chế hoá kịp thời chính sách của Đảng. Hiến pháp phải bám sát các cương lĩnh, nghị quyết của Đảng và ghi nhận những thành tựu đất nước do Đảng khởi xướng. Kết luận này không tôn trọng ý chí lập hiến của toàn dân.

Ba là, nhân dân thực hiện quyền làm chủ Hiến pháp thông qua Quốc hội. Quốc hội là một cơ chế Đảng cử dân bầu, nên thẩm quyền chỉ là gián tiếp và phụ thuộc. Do Đảng đứng trên Hiến pháp và có thẩm quyền tối thượng và nguyên thuỷ tạo hình cho Hiến pháp, nên Hiến pháp không phải là công trình của toàn dân.

Bốn là, để bổ túc cho khiếm khuyết này, nhân dân cần có luật về trưng cầu dân ý  để có cơ hội quyết định trực tiếp các vấn đề hệ trọng của đất nước. Nhu cầu này chưa được Đảng quan tâm nên triển vọng là mơ hồ. 

Dù thông tin của cộng đồng mạng và trào lưu đòi hỏi dân chủ hoá đang đóng góp đáng kể, nhưng còn rất nhiều yếu tố khác tác động đến hình thức thể hiện thẩm quyền lập hiến trong tương lai cần tìm hiểu và vượt khỏi giới hạn của bài viết này.

 ————–

Cùng một tác giả, sách đã xuất bản:

Quan Điểm Của Phật Giáo Trước Các Vấn Đề Hiện Đại

Tủ sách Đạo Phật Ngày Nay 126, Nhà Xuất Bản Hồng Đức 2012

Share on Facebook

Scridb filter

Vấn dề

Một trong những góp ý tu chỉnh Hiến pháp Việt Nam là đề xuất du nhập mô hình dân chủ của nhà nước phương Tây. Dân chủ là một khái niệm luật Hiến pháp nhằm quy định hình thức cai trị, nhưng lại gắn liền với các khái niệm pháp quyền, cộng hoà và xã hội. Dù có liên hệ nhau nhưng các khái niệm này có nhiều giá trị tương đồng và dị biệt mà tiểu luận này sẽ giới thiệu những mối quan hệ lý thuyết để đối chiếu với thực tế của Hiến pháp Việt Nam.

Lý thuyết luật Hiến pháp

Dân chủ và pháp quyền

Ý nghiã dị biệt

Ý nghĩa chính của dân chủ là toàn dân có thẩm quyền tối thượng trong việc quyết định vận mệnh của đất nước và con người, mà không ai khác thay thế. Vào thời trung cổ giáo quyền chiếm vai trò chủ yếu trong việc quyết định mọi sinh hoạt thế quyền. Sau khi Cách mạng Pháp thành công, toàn dân trở thành nguồn quyền lực duy nhất của đất nước, điển hình là thẩm quyền lập hiến. Toàn dân là tác giả Hiến pháp mà nội dung là quy định một trật tự cho sự chung sống trong xã hội và quan trọng nhất là các nguyên tắc tổ chức nhà nước. Tại Đức, nguyên tắc quyền dân tộc tối thượng lần đầu tiên được ghi trong Hiến pháp Weimar 1919, nguyên tắc này cũng được công nhận trong Hiến pháp các tiểu bang; Hiến pháp Paulkirchen 1849 tuy đề cao một vài yếu tố dân chủ nhưng lại không công nhận quyền dân tộc tối thượng như Pháp. Dân chủ, do đó, không đi sâu về nội dung luật pháp, tính chính thống hay kiểm soát các hoạt động nhà nước.

Khái niệm dân chủ tại Hoa kỳ và châu Âu có nhiều dị biệt. Dân chủ tại Hoa kỳ không là một phong trào đấu tranh trong nội bộ của một nước mà trước tiên là đòi hỏi quyền tự do tôn giáo và quyền tự trị. Sự hình thành các tiểu bang New England (Đông Hoa Kỳ) nhằm tách rời khỏi quyền thống trị của mẩu quốc Anh là một minh chứng. Truyền thống tư duy tại châu Âu khác hơn. John Locke cho rằng dân quyền tại Anh là tình trạng tự nhiên có sẳn của xã hội mà vai trò của chính quyền là phải bảo đảm quyền này được thực thi. Locke không coi dân chủ là quyền tối thượng và nằm trong truyền thống đấu tranh như tại Pháp. Lịch sử của Pháp cho thấy toàn dân có một quá trình chống đối và với cải cách liên tục của chính quyền mà khái niệm về dân chủ mới thành hình. Nhờ thế dân chủ trở thành quyền tốí thượng và không thể chuyển nhượng.

Nhà nước pháp quyền, ngược lại, đặt vấn đề nội dung, phạm vi và luật thủ tục trong việc điều hành các hoạt động của nhà nước, cụ thể là quy định mọi giới hạn của nhà nước và người dân vào luật pháp. Nguyên tắc ràng buộc này nhằm bảo đảm quyền tự do của cá nhân, cụ thể là nhà nước phải tôn trọng việc thực thi dân quyền, các thủ tục luật hành chính và có nền tư pháp độc lập. Tôn trọng luật pháp là một phương tiện cho nhà nước thực thi nguyên tắc dân chủ được hữu hiệu hơn.

Lịch sử chứng minh các chế độ quân chủ hiến định vào thế kỷ XIX, dù không dân chủ, nhưng cũng tôn trọng nguyên tắc nhà nước pháp quyền. Nguợc lại, các chế độ dân chủ hiện nay luôn đề cao trọng pháp, mà mức độ áp dụng trong thực tế bị giới hạn.

Mục tiêu tương đồng

Nội dung của khái niệm nhà nước pháp quyền nhằm bảo vệ dân quyền một cách tổng quát, không đặc biệt hướng về ý kiến của người dân trong các quyết định cụ thể. Dù khác nhau về chiều hướng nhưng hai khái niệm dân chủ và pháp quyền cùng theo đuổi một mục tiêu chung là bảo vệ dân quyền, mà tự do ngôn luận, báo chí, thông tin và hội họp là điển hình. Quyền tự do dân chủ là một điểm nối kết cho hai khái niệm này gặp nhau. Đó cũng chính làm điểm phân biệt giũa chế độ dân chủ và độc tài. Tự do có quan hệ với dân chủ vì là nguyên tắc hình thức tổ chức cho một nhà nước, trong khi chế độ độc tài, ngược lại, không tạo điều kiện này. Do đó, dân chủ và pháp quyền có một chức năng chung là bảo vệ dân quyền và tự do trong một thể thống nhất.

Hai nguyên tắc dân chủ và pháp quyền không hề cạnh tranh hay đối nghịch mà bổ sung nhau, tạo thành một khuôn khổ chung làm cho luật Hiến pháp có giá trị bền vững hợn. Ý nghĩa của phân quyền nếu nằm trong khuôn khổ dân chủ thì sẽ dễ thành hình hơn; quyền lực của nhà nước, do đó, được quân bình hơn và có điều kiện kiểm soát chặt chẻ hơn. Thí dụ điển hình nhất là vai trò độc lập của cơ quan tư pháp. Tinh thần độc lập và khách quan của tòa án làm cho việc giải quyết các tranh chấp không bị quyền lợi cá nhân hay phe nhóm gây ảnh hưởng.

Toàn dân nắm quyền lực cai trị đất nước, nên nhà nước pháp quyền cũng bị giới hạn trong nguyên tắc này. Có lập luận cho là tam quyền phân lập ngày càng chuyên môn hoá cao độ nên làm suy yếu việc thực thi dân chủ. Thực tế cho thấy phân biệt chức năng trong quyền lực của bộ máy nhà nước không làm mất đi quyền kiểm soát của người dân, vì việc quân bình và kiểm soát sẽ hữu hiệu hơn, dĩ nhiên trong điều kiện là nếu nhà nước tôn trọng uy lực của luật pháp

Dân chủ và cộng hòa

Cộng hoà là một khái niệm cổ điển của luật Hiến pháp nhằm quy định về tổ chức nhà nước và có hai nghĩa hình thức hay nội dung.

Hình thức

Miachiavelli là người đầu tiên du nhập khái niệm cộng hoà vào luật Hiến pháp. Ông cho  rằng nhà nước cộng hoà có hai chức năng là nắm quyền lực và lãnh đạo mà trước đó thuộc về nhà vua. Nhà nước cộng hoà được hiểu là tương phản và thay thế cho nhà nước quân chủ. Do đó, chúng ta không thể gọi chế độ quân quyền của Anh và Thụy Điển là cộng hoà. Qua sự hình thành và phát triển của khái niệm dân chủ, chế độ cộng hoà sẽ làm dân chủ hóa cho đất nước về hình thức. Ngày nay, khái niệm cộng hoà đã thay đổi nhiều vì không chú trọng đến cá nhân lãnh đạo mà coi là một hình thức cai trị cộng đồng, bao gồm tất cả sinh hoạt chung của đất nước và con người.

Mối quan hệ giữa dân chủ và cộng hòa không đối nghịch hay đồng nghĩa vì cả hai có   chiều hướng khác nhau. Nhưng du nhập khái niệm cộng hoà cho một chế độ dân chủ cũng không làm cho nguyên tắc dân chủ suy yếu hay mạnh hơn. Thực tế cho thấy các nước độc tài chuyên chế hoặc theo xã hội chủ nghĩa đã lạm dụng khái niệm cộng hòa khi khái niệm chuyên chính vô sản không hề phù hợp với cộng hoà dù theo nghĩa hình thức.

Nội dung

Nội dung của khái niệm cộng hoà được Cicero và Kant đề cao. Cicero cho là dân tộc không chỉ là một tập hợp của một số người hổn tạp mà là một sư đồng thuận chung sống trong quy luật chung và sử dụng các tài sản chung. Cộng hoà là việc điều hành các vấn đề chung cho mọi người trong cộng đồng, thí dụ như trong cùng thành phố thời cổ Hy Lạp. Do dó, quyền lợi của cá nhân hay một phe nhóm không có ý nghĩa cộng hoà mà thuộc về tất cả các thành viên trong cộng đồng. Cá nhân và lãnh đạo cùng theo đuổi mục đích chung sống trong chế độ cộng hoà trong tinh thần trọng pháp. Chế độ cộng hoà không còn là một hình thức không quân chủ hay chuyên chế mà là một chế độ chính trị, một biểu hiện có nội dung là mọi quyết định phải phù hợp với quyền lợi công cộng. Trong nội dung này, cộng hoà có ý nghiã của khái niệm nhà nước pháp quyền hiện nay.

Theo Kant, cộng hoà không có nội dung giáo điều mà là một khái niệm luật Hiến pháp đề ra các quy phạm căn bản cho sự chung sống trong xã hội và ba điều kiện tiên quyết là tự do, ràng buộc về luật pháp và bình đẳng. Nội dung này không cách biệt với khái niệm tự do dân chủ hiện đại. Kant mơ ước là nếu Hiến pháp cộng hoà thực hiện được trong từng quốc gia và có sự hợp tác quốc tế hữu hiệu thì một nền hoà bình vĩnh cữu cho nhân loại là khả thi.

Dân chủ và xã hội

Ủy nhiệm mục tiêu

Nhà nước xã hội là một khái niệm hiện đại của luật Hiến pháp, không phải là một nguyên tắc hiến định để tạo thành nhà nước XHCN, không thuộc về dân quyền hay pháp quyền, mà là một mục tiêu của nhà nước để đem lại công bình và an toàn xã hội. Đúng hơn đây là một sự ủy nhiệm của luật Hiến pháp cho nhà nước và các cơ quan chức năng thi hành các biện pháp xã hội để bảo đảm cuộc sống cho toàn dân, thí dụ tạo an sinh cộng đồng, phúc lợi xã hội, phòng chống thiên tai, công bình trong hệ thống thuế khọá, phân phối lợi tức, các biện pháp bảo hiểm sức khoẻ, thất nghiệp, hưu bổng và trợ cấp xã hội vv… 

Hai khái niệm dân chủ và nhà nước xã hội không đối nghịch mà hổ trợ nhau. Nếu bất công là một hậu quả tất yếu trong đời sống xã hội, thì dân chủ là một khả năng để giải quyết vấn đề. Việc thực hiện các mục tiêu của nhà nước xã hội đề ra cần đến dân chủ. Dân chủ đem lại sư bình đẳng chính trị cho toàn dân, dân có quyền định chọn lãnh đạo qua hình thức đầu phiếu. Do đó, các bất công xã hội cũng phải do dân giải quyết qua phương thức dân chủ.

Triển vọng khó khăn

Trở ngại chính là nguyên tắc dân chủ quy định quá tổng quát, trong khi mang lại công bình và an toàn xã hội cho toàn dân là mục tiêu lý tưởng. Đồng thuận dân chủ không thể đề ra một thể chế tối ưu và một giải pháp khi nhà nước không có phương tiện. Hiện nay, bất công xã hội không thuần túy nằm trong sự bóc lột công nhân qua quá trình sản xuất như Marx mô tả mà thực tế phức tạp hơn nhiều. Toàn cầu hoá, nợ công lan tràn và suy thoái kinh tế là các vấn đề xã hội trầm trọng của các nuớc phương Tây. Khả năng giải quyết vấn đề càng thu hẹp, nên nhà nước càng cần hợp tác quốc tế và các tổ chức dân sự, kể cả sự chấp nhận hy sinh và khắc khổ của dân chúng.

Luật Hiến pháp không cho phép nguời dân có tố quyền hiến định về một quyền lợi xã hội. Triển vọng về việc phát triển quyền này thành một nhân quyền càng khó khăn hơn vì tình hình kinh tế không cho phép. Tạo công bình trong phân phối phúc lợi và an toàn xã hội cho toàn dân, giải quyết bất công qua đánh thuế doanh nghiệp, thuế di sản và thuế lợi tức là những biện pháp luật định. Do đó, vấn đề không những cần dân chủ mà còn cần đến pháp quyền. Mối quan hệ này cần được đặt ra. Việc phân chia phúc lợi xã hội công bình trong tương lai càng bất trắc hơn.

Thực tế Hiến pháp Việt Nam

Thực trạng

Dù tự hào dân chủ của Việt Nam là tốt đẹp vạn lần hơn của các nước phương Tây, nhưng Việt Nam chưa hề có một Hiến pháp nào đúng nghĩa là của dân làm ra, nên không có điều kiện tương đồng để so chiếu với các khái niệm vừa trình bày và suy diễn về tương lai Hiến pháp. Nếu chấp nhận giá trị phổ quát của các khái niệm trên để soi sáng cho thực trạng Hiến pháp thì chúng ta thấy một thực tế khác. 

Hiến pháp không có dân chủ, vì ngườì dân không có cơ hội hành sử thẩm quyền lập hiến và không có tố quyền hiến định về các vi phạm nhân quyền. Hiến pháp không bảo đảm tự do báo chí mà trước đây thực dân Pháp đã triệt để tôn trọng.

Hiến pháp không có pháp quyền soi sáng vì Đảng quyền can thiệp toàn diện và triệt để vào mọi sinh hoạt xã hội, do đó vi phạm về sự phân biệt giữa chính quyền và xã hội.

Hiến pháp không theo thể chế cộng hoà dù quốc hiệu minh danh là cộng hòa xã hội chủ nghiã. Quyền dân chủ nhân dân mà chế độ Đảng cử dân bầu và quyền sở hữu nhà nước  không phù hợp theo ý niệm cổ điển cộng hoà.

Hiến pháp không theo quan điểm nhà nước xã hội vì định hướng XHCN. Chính sách này không đem lại công bình trong phân chia phúc lợi và an toàn xã hội. Bốn khiếm khuyết này quá hiển nhiên nên không cần lý giải thêm.

Nguyên nhân

Lý thuyết Mác xít cho rằng các khái niệm thượng tôn luật pháp, tôn trọng nhân quyền, tam quyền phân lập, chính thể lập hiến và đại nghị là những sản phẩm sai lầm của ý thức trong xã hội tư sản mà tranh chấp quyền lợi của các giai cấp là một thực tại khách quan. Hiến pháp phản ảnh một tình trạng đấu tranh giai cấp, một phương tiện cho giai cấp thống trị đàn áp các giai cấp khác và cuối cùng đi đến thoả hiệp về hình thức hay nội dung trong một thời kỳ nhất định. Sự thoả hiệp này không còn nửa khi giai cấp công nhân thắng thế trong cuộc đấu tranh cách mạng. Giai cấp vô sản là đại diện chính thống cho toàn xã hội và có thẩm quyền tối thượng về lập hiến. Với bạo lực cách mạng và độc quyền chuyên chính vô sản Hiến pháp XHCN là một công cụ lý tưởng để xây dựng xã hội và đem lại công bình tuyệt đối. Các mối quan hệ về các khái niệm dân chủ, pháp quyền, cộng hoà và xã hội sẽ bị hủy diệt theo ánh sáng của nền dân chủ nhân dân.

Thực tế đấu tranh cách mạng dành đôc lập và giải phóng dân tộc tạo cho Đảng có một ưu quyền tối thượng và Việt Nam có một đặc thù là Đảng, nhà nước và xã hội là một thể thống nhất. Soạn thảo Hiến pháp là sự cải biên các Nghị quyết và Cương lĩnh của Đảng; Hiến pháp không do thẩm quyền lập hiến của toàn dân quyết định và nội dung không là ý chí chung sống của toàn dân trong nguyên tắc đồng thuận. Từ sự áp đặt của Đảng quyền mà Hiến pháp không có giá trị về mặt pháp lý và thực tế.   

Giải pháp

Lý thuyết về luật Hiến pháp rất đa dạng cần được góp ý, nhưng ít ai quan tâm, kể cả học giới. Đảng chưa thuyết phục được về khái niệm NNPQXHCN và không còn thuyết phục được về khái niệm chuyên chính vô sản và quyền sở hữu toàn dân. Tất cả lý thuyết làm kìm chế sự thịnh vượng đất nước. Nếu Quốc hội tiếp tục sao chép Cương lĩnh của Đảng thì Hiến pháp tương lai sẽ là một áp đặt của tư bản nhà nước với giai cấp vô sản mới, nạn nhân của Đảng. Cuối cùng, Hiến pháp không phát huy được khái niệm đối lập chính trị trong sinh hoạt dân chủ mà chỉ duy trì khái niệm phản động, thế lực thù địch và suy thoái đạo đức.

Thực tế về góp ý tu chỉnh không dựa theo lý thuyết luật pháp XHCN mà theo công lý cá nhân và đạo đức xã hội để lập luận. Dân oan thấy là luật pháp không còn là công cụ của tư sản bóc lột mà đã trở thành phương tiện cưõng chế của tư bản thân tộc. Dân không thấy có thành phần giai cấp vô sản vùng lên mà chỉ biết có các nhóm lợi ích dành nhau định đoạt vận mệnh đất nước. Dân không tự xác định được mình có thẩm quyền lập hiến tối thượng, vì cho là hoang tưởng và dè dặt hơn khi góp ý theo chỉ đạo của Đảng. Dĩ nhiên cũng có một thiểu số khác phê phán Đảng nghiêm khác hơn với tất cả thành tâm. Dù cả hai thiện chí này đều đáng được tôn trọng, nhưng không đem lại giá trị cho việc tu chỉnh được cao cả hơn, vì vô hình chung là họ chấp nhận duy trì tình trạng vô luật pháp hiện nay.

Đảng muốn tiếp tục lãnh đạo, nhưng dân cần có cơ hội đối thoại trong tinh thần bình đẳng hơn là theo sự chỉ đạo của Đảng. Giữa dân và Đảng cần hiểu nhau nhiều hơn mà hệ thống thông tin của nhà nước và cộng đồng mạng không thể đáp ứng được nhu cầu này. Để chuẩn bị tìm ra mô hình Hiến pháp mới, các khái niệm hiến định là quan trọng cho học giới, vì họ cần có cơ sở để đóng góp thiết thực hơn. Một cuộc thăm dò dư luận khách quan sẽ đem lại nguồn thông tin khả tín và phương tiện cần thiết. Tìm hiểu y kiến công luận về triển vọng hình thành các định hướng lập hiến này là một sinh hoạt bình thường của một đất nước dân chủ. Việc Đảng và dân chúng đồng thuận tham gia cho bước khởi đầu này trở thành vấn đề nghiêm túc cần thảo luận sâu rộng hơn.    

Kết luận

Trình độ luật pháp biểu hiện nền văn hoá của một nước. Tu chỉnh Hiến pháp là một nhu cầu bức thiết của thời đại để chứng tỏ là một tinh hoa văn hóa đáng cho thế hệ hôm nay tự hào và mai sau kế thừa. Tiến trình cải cách thêm xa vì chúng ta không có một chủ thuyết lập hiến mở lối và cũng không có kinh nghiệm thực tế để thu ngắn.

Nguyên uỷ chuyển động cho tương lai Hiến pháp cần đến một khởi điểm tinh thần: cả nước tìm hiểu và mến yêu những giá trị cao đẹp của Hiến pháp và biến kiến thức và ý thức này thành một tinh thần yêu nước. Luận đề này do triết gia Jürgen Habermas khởi xướng. Tinh thần yêu nước hôm nay là phát huy những giá trị đích thực của tự do, công bình, nhân quyền và ràng buộc pháp luật. Toàn dân thay đổi tư duy về thẩm quyền lập hiến là khởi điểm và Đảng thăm dò dư luận theo phương cách khoa học là biện pháp.

* Dr. Đỗ Kim Thêm L.L. M., M. A, Legal Member, Competition Law and Policy and Consumers Protection Branch, United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), Geneva. Views expressed are personal.

Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân.

Share on Facebook

Scridb filter

Share on Facebook

Scridb filter

Đỗ Kim Thêm*
CTV Phía Trước

Vấn đề

Hiến pháp là nền tảng pháp lý cho sự chung sống của một dân tộc và là điều kiện tiên quyết cho sự thịnh vuợng của đất nước. Hiện nay vấn đề sôi nổi trong công luận là tìm một mô hình thích hợp và một lộ trình khả thi cho việc tu chỉnh Hiến pháp Việt Nam. Các góp ý xoay quanh các chủ đề du nhập nguyên tắc tam quyền phân lập, lập mối ràng buộc giữa Đảng quyền và luật pháp, trao lại thẩm quyền lập hiến cho toàn dân, nâng cao kỹ năng lập pháp và lập quy của quốc hội và tôn trọng thực thi nhân quyền của chính quyền là chính.

Để đóng góp vào việc thảo luận chung, tiểu luận sau đây sẽ giới thiệu mô hình hiến pháp theo thể chế cộng hoà, một luận điểm về luật Hiến pháp mà Immanuel Kant đã cổ vũ trong luận thuyết „Hướng về một nền hoà bình vĩnh cữu“ để làm cơ sở sở chiếu với hiện trạng Hiến pháp Việt Nam.

Lý thuyết của Immanuel Kant

Tác giả

Immanuel Kant (1724-1804) là giáo sư Siêu hình học và Đạo đức học tại đại học Königsberg thuộc Phổ nay là Kaliningrad thuộc Nga. Với các tác phẩm kinh điển bậc nhất như Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft và Kritik der Urteilskraft ông là một triết gia hàng đầu trong phong trào khai sáng tại phương Tây và được hậu thế tôn vinh là ngưòi khai sinh ra môn Đạo đức học hiện đại.

Tác phẩm

Trong chiều hướng đóng góp cho nổ lực hoà đàm giữa Pháp và Phổ tại Basel, Kant đã giới thiệu một sơ thảo triết học „Zum ewigen Frieden“ (1795) „Hướng về một nền hòa bình vĩnh cữu“ nhằm thảo luận về những nguyên tắc để đem lại một nền hoà bình cho nhân loại. Điểm quan trọng trong luận văn này của Kant là đặt lại mối quan hệ giữa luật hiến pháp và luật quốc tế, cổ vũ tinh thần thượng tôn luật pháp trong việc giải quyết các tranh chấp quốc nội và hợp tác quốc tế. Trong lĩnh vực soạn thảo luật hiến pháp ông cho rằng “Hiến pháp dân sự của mọi quốc gia phải theo thể chế cộng hòa”, đây là một điều kiện tiên quyết mà nội dung sẽ được trích dịch và dẫn luận sau đây.

Trích dịch nội dung

Điều khoản chung quyết thứ nhất: “Hiến pháp dân sự của mọi quốc gia phải theo thể chế cộng hòa”.

Thứ nhất, hiến pháp này được lập ra phải dựa trên nguyên tắc tự do cho mọi thành viên của xã hội như là một con người; thứ hai, tất cả mọi người phải bị ràng buộc vào một pháp chế chung và duy nhất như một chủ thể; và thứ ba, hiến pháp quy định luật bình đẳng dành cho tất cả mọi người như công dân. Hiến pháp, cơ sở duy nhất mà nguồn gốc dựa trên tư tưởng của một hợp đồng nguyên thủy để thiết lập cho một quyền lập pháp hợp pháp của dân tộc, phải theo thể chế cộng hoà.[1] Khi đặt vấn đề này liên hệ đến luật

pháp thì hiến pháp cộng hòa tự nó là nguyên tắc nền tảng hình thức của mọi loại hiến pháp dân sự. Vấn đề là hiến pháp này có thể là cách duy nhất dẫn đến một nền hòa bình vĩnh cữu không.

Ngoài nguồn gốc vững chắc, hiến pháp cộng hòa là cơ sở thuần túy bắt nguồn từ các khái niệm luật pháp và sẽ có triển vọng đạt được kết quả mong đợi, cụ thế là một nền hòa bình vĩnh cữu. Lý do đó như sau: – Nếu khuôn khổ của hiến pháp không quy định khác hơn, thì vấn đề gây chiến cần có sự đồng thuận của toàn dân. Không có gì hiển nhiên hơn là vấn đề này phải được cân nhắc cẩn thận trước khi quyết định đưa đến những kinh hoàng của chiến cuộc, (có nghĩa là dân phải tự chiến đấu, chịu mới chiến phí, đóng góp và tái thiết thiệt hại do chiến tranh để lại, và cuối cùng còn một điều trầm trọng nhất chấp nhận một gánh nợ sẽ làm hoà bình chua chát hơn, một loại nợ mà không bao giờ trả hết trong trường hợp một cuộc chiến mới lại đến và người dân sẽ suy nghĩ là một trò chơi nguy hiểm khác lại bắt đầu). Ngược lại, nếu trong hiến pháp mà người dân chỉ là thuộc hạ, nghiã là không theo thể chế cộng hòa, thì sự tham chiến là một chuyện trầm trọng nhất trên thế gian, vì lãnh đạo không còn là người dân mà là chủ nhân ông của đất nước, không bị chút thiệt hại nào trong chiến tranh trong khi họ tiếp tục tiệc tùng, săn bắn, hưởng lạc thú nơi cung điện với yến tiệc. Lãnh đạo có thể quyết định chiến tranh như một loại trò chơi do những nguyên nhân không đáng kể. Về biện luận đạo đức cho cuộc chiến họ lại không bận tâm vì có ngoại giao đoàn luôn sẵn sàng phục vụ.

Để tránh lầm lẫn giữa hai loại hiến pháp cộng hòa và dân chủ, ta cần phân biệt như sau. Các hình thức của một đất nước (dân sự) có thể theo hai nguyên tắc: sự khác biệt dựa trên số người nằm quyền lực cai trị tối cao của nhà nước hoặc phương cách cai trị của nhà lãnh đạo mà bất kể họ là ai. Phương thức thứ nhất được gọi chung là hình thức cai trị và có thể có ba loại khác nhau, chủ quyền tối thượng thuộc về một người, hoặc do nhiều người hoặc do toàn thể dân chúng tạo thành xã hội dân sự, từ đó mà lãnh đạo có quyền thống trị (chế độ phong kiến, qúy tộc hay dân chủ và quyền lực chuyên chế, phong kiến hay toàn dân). Nguyên tắc thứ nhì phân loại theo hình thức chính quyền và dựa theo hiến pháp mà nhà nước sử dụng quyền tối thượng (từ mọi hành vi của ý chí chung mà qua đó phần đông dân chúng tạo thành dân tộc). Trong mối quan hệ này thì hình thức của chính quyền hoặc cộng hòa hay chuyên chế. Thể chế cộng hòa là một nguyên tắc tổ chức nhà nước tách rời quyền hành pháp ra khỏi quyền lập pháp. Thể chế chuyên chế là nhà nước thực hiện quyền lực nhà nước từ những luật pháp do mình tự tạo ra mà ý chí chung được coi như là ý riêng của lãnh đạo. Trong ba hình thái nhà nước, thì dân chủ trong ý nghĩa của danh từ này là một hình thức chuyên chế cần thiết, bởi vì nó lập ra quyền hành pháp, mà tất cả có quyết định chung và trong mọi trường hợp là một cơ chế quyền lực của toàn thể có quyền chống lại bất cứ một cá nhân nào mà toàn thể phản đối. Dù gọi là toàn thể, thực ra không phải lúc nào cũng đúng là toàn thể, mà là một đa số, thực tế này cho thấy có một điều tự mâu thuẫn với nguyên tắc ý chí chung và mâu thuẩn với nguyên tắc tự do.

Dẫn luận nguyên tác

Nguyên tắc hình thành hiến pháp

Theo Kant có ba nguyên tắc cho hiến pháp cộng hoà hình thành. Một là tự do cho mọi người dân, hai là tất cả đều bị ràng buộc trong một hệ thống pháp luật và ba là tất cả được bình đẳng trước pháp luật. Hiến pháp dựa trên một kết ước nguyên thủy, một sự đồng thuận giữa người dân và nhà nước để quy định sự chung sống. Thực ra, lý thuyết về kết ước xã hội đã được Rousseau đề xuất, nhưng Kant đào sâu khiá cạnh ràng buộc khi tất cả đồng thuận trong sự chung sống này. Từ đó mà tình trạng tự nhiên sống tự do hổn loạn chấm dứt và nền tảng cho sự chung sống an hoà thành hình. Kant cho rằng hiến pháp là một quyết định thuần lý của con người nhằm tạo một cấu trúc quy phạm cho xã hội và đặc biệt nhất là tạo chính danh cho nhà lãnh đạo trong việc cai trị.

Chính danh cho chính quyền trong việc cai trị tùy thuộc vào việc áp dụng pháp luật. Luật pháp phải phù hợp với ý chí chung của toàn dân và mọi quyền lợi luật định của ngưòi dân phải được bảo vệ. Không ai có quyền chống đối người khác mà không dựa trên cơ sở pháp luật, một sự đồng thuận làm ràng buộc tất cả.

Kant dè dặt hơn khi nói về ý nghĩa sự đồng thuận của toàn dân, vì toàn dân là một khái niệm tương đối: chính quyền là một tổ chức không hoàn hảo và mức độ tham gia của dân chúng vào sinh hoạt chính trị là chừng mực. Nhưng dè dặt nhất là Kant không cổ vũ công bình và đaọ đức khi toàn dân thể hiện ý chí chung sống trong luật Hiến pháp. Dù thể hiện ý chí chung sống nhưng người dân cùng lúc có quyền theo đuổi tư lợi, vì hai phạm vi này không loại trừ nhau. Kant chú trọng công bình theo luật thủ tục hơn là nội dung. Một đạo luật được coi là công bình khi tất cả mọi người có liên quan vấn đề đều có đồng quyền tham gia quyết định và luôn tôn trọng các thủ tục sau khi được thoả thuận.

Dù dựa trên quan điểm hợp đồng như Rousseau, nhưng Kant đề cao nguyên tắc tự do và bình đẳng. Tự do là một quyền bẩm sinh và không thể chuyển nhượng, nhưng biểu hiện quyền tự do trong thực tại xã hội là một vấn đề khác. Lập luận của Kant là „Tự do là một quyền không đòi hỏi tôi lệ thuộc vào bất cứ luật ngoại tại nào, trừ những luật mà tôi có thể đồng thuận. Tôi bị ràng buộc pháp luật với người khác vì trước đó tôi đồng thuận tự đặt mình trong khuôn khổ luật pháp“.

Khi giải thích khái niệm luật pháp Kant cho là luật nào cũng giới hạn tự do cá nhân, nhưng biểu hiện tự do là “làm tất cả những gì mình muốn và không gây điều phạm pháp cho người khác“, bởi thế vai trò lý trí cá nhân trở nên quan trọng hơn khi nhận xét vấn đề. Mức độ cảm nhận tự do và khả năng hành động nhằm biểu hiện tự do trong thẩm quyền lập pháp của cá nhân trong xã hội được đặt ra. Do xác nhận được quyền tự do bẩm sinh và thực thi quyền này mà luật pháp thành hình. Chính sự khai sáng này là cụ thể hoá quyền tự do trong thực tế. Hành sử tự do mang đến an toàn cá nhân và xã hội khi tất cả đều tôn trọng luật pháp.

Để đạt mục tiêu này thì nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật cần được thực thi. Khi mọi người lệ thuộc luật pháp thì không tự động có nghiã tất cả đều được bình đẳng, mà là cần loại bỏ mọi sự phân biệt khi áp dụng luật pháp, không chấp nhận mọi ưu quyền mà không có cơ sở. Luật thừa kế, phong hàm qúy tộc, tạo thuận lợi hay gây bất lợi kinh tế cần phải làm rõ, nếu không phải hủy bỏ. Muốn bảo đảm bình đẳng trước pháp luật thì thẩm quyền lập pháp không thuộc về dòng dõi mà toàn dân. Kant nhận thấy các khái niệm về khế ước nguyên thủy, thẩm quyền lập hiến và lập pháp của toàn dân và nguyên tắc tự do và bình đẳng trong hiến pháp cộng hoà liên hệ mật thiết nhau. Công nhận tính ràng buộc pháp luật pháp như một nguyên tắc hiến định đã có trong hầu hết tất cả các học thuyết cổ điển của luật hiến pháp, do đó không thể coi là một đặc thù của Kant. Trong các luận văn khác về sau, Kant không khai thác chủ điểm này mà đề cao vể tính độc lập của cá nhân trong quyết định thuần lý.

Hiến pháp và hoà bình

Hiến pháp cộng hoà thể hiện quyền dân tộc tự quyết khi người dân không còn là người thuần phục kẻ bề trên mà quyết định tối hậu các vấn đề sinh mệnh của đất nước và chiến tranh và hoà bình là hai điển hình. Kant lập luận ý chí toàn dân mới quyết định được hoà hay chiến, một quyết đinh thuần lý nhằm bảo vệ quyền lợi dân tộc. Cụ thể hơn người dân phải nghĩ đến thiệt hại sinh mạng và tài sản do chiến tranh gây ra, nợ công khi lâm chiến và phí tổn khi tái thiết mà chỉ có dân là chịu lảnh mọi chiến phí trong khi giới lãnh đạo tiếp tục an huởng đặc quyền do chế độ ban phát. Kant chỉ bàn đến quyết định gây chiến nhưng không đề cập đến chiến tranh tự vệ. Dân chúng không muốn có chiến tranh, nhưng khi thực hiện nguyện vọng đúng theo thủ tục hiến định thì hoà bình sẽ là điều kiện khả thi. Hành vi tuyến chiến hay chấp nhận hoà uớc theo Kant không phải là một loại luật pháp, đúng hơn là một quyết định cá biệt trong hoàn cảnh cụ thể; nếu quyết định là của dân chúng thì hợp hiến, nếu chỉ là của chính quyền thì vi hiến.

Kant bị phê phán là quá đơn giản khi đề cao lý trí của công luận và thủ tục hiến định. Các triết gia khác không tin lý trí thuần lý của toàn dân là chính mà cho là tùy thuộc vào tinh thần hiếu chiến hay hiếu hoà của lãnh đạo hoặc chính sách ngoại giao khôn ngoan.

Hình thức cai trị và phân loại chính quyền

Phân loại hình thức cai trị dựa vào một người, nhiều người hay toàn dân do Aristote khởi xướng. Từ quan điểm này mà Kant giải thích quyền lực là có ba hình thức cai trị: chuyên chế, qúy tộc hay dân chủ. Thuật ngữ Kant dùng không thống nhất, nên tìm hiểu ngữ cảnh và so với thuật ngữ thông dụng hiện nay mới hiểu được nội dung. Về phân loại chính quyền Kant dựa vào tiêu chuẩn tôn trọng luật pháp để giải thích. Một chính quyền đặt mình trong pháp luật thì Kant gọi là cộng hoà, ngược lại là chuyên chế. Ba hình thức cai trị một người, nhiều người hay toàn dân không liên hệ đến giá trị; ngược lại, thi hành luật pháp là chuẩn mực cho sự phân loại hiệu năng chính quyền. Hai cách phân biệt này song hành trong lý thuyết nhưng có thể kết hợp nhau trong thực tế.

Kant cho là Hiến pháp cộng hoà dựa trên khái niệm hợp đồng nguyên thủy mà tự do, bình đẳng và ràng buộc là chính. Các nguyên tắc hiến định này tùy thuộc ý chí của toàn dân. Thể hiện ý chí này là hành sử quyền tối thượng, vì người dân có quyền và có lý trí để quyết định để phụng sự hoà bình. Khái niệm cộng hoà vào thời của Kant phải được chúng ta ngày nay hiểu là hình thức dân chủ trực tiếp, thể hiện tự do trong khuôn khổ đại nghị.

Kant hiểu ý nghĩa của đại nghị là mối quan hệ lập pháp và hành pháp. Kant phê bình là nhà lập pháp không được phép làm người cưỡng chế luật pháp, hình thức cai trị này không thể gọi là đại nghị; trong khi chúng ta ngày nay xem là mối quan hệ giữa cử tri và đại biểu quốc hội. Dù Kant đề cập gián tiếp đến tam quyền phân lập, nhưng khái niệm cộng hoà trong đại nghị của Kant không khác với trào lưu tư duy hiện đại về hệ thống chính trị dân chủ tự do.

Dù giống nhau trong tổng thể nhưng có sự khác biệt chi tiết giữa lý thuyết kết ước xã hội của Rousseau và khái niệm cộng hoà của Kant. Rousseau cho là có sự đồng nhất giữa ý chí chung và quyền tối thượng của toàn dân. Rousseau phân biệt ý chí chung và ý chí tất cả. Quyền dân tộc tự quyết không thể chuyển nhượng và người dân là tác giả các quyết định chính trị cho đất nước. Dân chủ trực tiếp với cách toàn dân biểu quyết là hình thức tốt đẹp nhất; ngược lại, thiết lập một một cơ chế dân chủ gián tiếp qua hình thức đại hội đại biểu là thiếu hiệu năng.

Khác với Rousseau, Kant đề cao vai trò lý trí trong tiến trình lập pháp. Luật pháp là một quyết định thuần lý, nhưng là một hình thức thử nghiệm và có thể thay thế cho phù hợp  với nhu cầu thời đại hơn. Quyền lập pháp của người dân trong tiến trình này là thể hiện một quyết định lý trí, một phạm vi thuộc khai sáng tư duy và sử dụng độc lập. Tự do và bình đẳng của người dân chỉ có trong sự đồng thuận về các khái niệm pháp luật. Còn nhà lập pháp chỉ đóng vai trò trung gian thể hiện ý chí lập pháp của toàn dân và không có quyền bảo vệ tư lợi. Kant không bàn đến khía cạnh đạo đức cho thể chế. Do đó, tầm quan trọng của công lý và đạo đức không được đặt ra.

Theo Kant vấn đề không nằm ở hình thức, số lượng một người, một số người hay toàn dân, mà tinh thần trọng pháp của chính quyền, một chuẩn mực quyết định khả năng cai trị và tính chính thống của chế độ. Kant đưa ra hai loại giải thích: hoặc là cộng hoà (mà chúng ta ngày nay hiểu là tự do và dân chủ) hoặc chuyên chế. Cộng hoà là một hình thức thích hợp nhất cho hiến pháp vì thể hiện quyền tự do và bình đẳng của người dân trong tinh thần trọng pháp, còn chuyên chế chỉ thể hiện ý chí rịêng và quyền lợi riêng của lãnh đạo, không có cơ sở pháp luật và người dân không muốn bị ràng buộc. Chuyên chế khác với dân chủ là ở tính cách quyết định các vấn đề. Kant hiểu dân chủ theo ý nghiã cổ điển, mà ngày nay goị là dân chủ trực tiếp, khi đại biểu dân chúng trong một thành phố quyết định một vần đề chung.

Tiến trình thành lập

Kant coi hiến pháp là một sản phẩm của lý trí, một quyết định do một tiến trình lâu dài của ý thức độc lập, nhưng cần phân biệt hình thức cai trị với sự thành hình của nhà nước để áp dụng khái niệm cộng hoà tốt hơn.  

Để luận chứng cho sự chung sống của con người trong xã hội, Hobbes đề ra giả thuyết khế ước nguyên thủy. Kant chứng minh là nhà nước hình thành qua chiến tranh, sử dụng bạo lực, hơn là đồng thuận trong một giải pháp an hoà. Lịch sử cho biết đồng thuận về hình thức cai trị, một cơ sở pháp lý, luôn đến sau khi nhà nước đã ra đời và tùy thuộc vào sự hiện hữu của quyền lực trước đó, mà thực tế thì không có thế lực nào cưõng lại quyền cai trị này. Người có quyền cưỡng chế pháp luật lại là người không thể chứng minh được thẩm quyền lập pháp và tinh thần trọng pháp. Dù bất cứ hình thức cai trị nào theo Kant hành vi của chính quyền phải nằm trong trong khuôn khổ áp dụng luật pháp, cụ thể là tính chính thống phải được chứng minh và luôn bị kiểm soát. Lãnh đạo phải dựa vào lập luận của lý trí, không thể cầu xin ơn trên hay dựa thành tích trong lịch sử đem lại mà biện luận, phải giới hạn quyền lực cai trị trong ý muốn của toàn dân, đây là một biểu hiện cụ thể nhất tính chính danh. Theo Kant, nguyên tắc này trở thành mệnh lệnh cho chính quyền tuân thủ.

Kant phân biệt có hai hình thức cai trị đất nước, một dựa theo chiều hướng lịch sử, bạo lực cách mạng, một dựa theo thể chế cộng hoà, lấy pháp luật và lý trí làm cơ sở. Sự kết hợp giữa hai chiều hướng này sẽ đem lại một sự tiến hoá tự nhiên cho luật Hiến pháp. Kant phân biệt khái niệm cộng hoà theo hai khiá cạnh: cộng hoà là một triết thuyết để thảo luận trong nhu cầu cải cách và là một thể chế được thành hình trong thực tế đất nước mà áp dụng luật pháp theo quyết định của lý trí là mục tiêu. Kant nhấn mạnh hình thức cai trị của chính quyền dựa theo hiến pháp cộng hoà là tốt đẹp nhất vì phù hợp với lòng dân. Chính quyền chỉ là một chế độ chính trị ngắn hạn đem lại một giải pháp tạm thời cho các vấn đề xã hội. Nhưng trong tiền trình cai trị, với thời gian luật pháp đem lại giá tri cao hơn, ý thức người dân về uy lực pháp luật sẽ thay đổi, pháp luật không còn giải quyết vấn đề tạm thời mà sẽ có giá trị lâu dài, nhờ thế taọ nền tảng của một nền dân chủ ổn định. Từ trên cơ sở này mà một hiến pháp tự do dân chủ trong một hệ thống đại nghị và ý thức trọng pháp của một xã hội dân sự thành hinh. Kant ca ngợi một hiến pháp hoàn chỉnh là một cơ sở để giáo dục công dân; nhờ tuân thủ các giá trị luật pháp mà đạo đức cá nhân và xã hội tốt đẹp hơn. Kant mơ ước tất cả sẽ là một tiền đề cho việc tiến đến nền hoà bình vĩnh cữu. Kant thực tế hơn khi cho rằng con đường theo đuối là quá xa xăm, nhưng nổ lực của chúng ta sẽ là những đóng góp làm thu ngắn khoảng cách.

Kỳ sau: Thực tế tại Việt Nam

Share on Facebook

Scridb filter

HẢI PHÒNG, Việt Nam – Một nông dân Việt Nam, người đã trở thành anh hùng dân gian sau khi sử dụng vũ khí tự chế chống lại lực lượng cưỡng chế hồi đầu năm 2012, đã được tòa tuyên bản án khoan dung bất ngờ năm năm tù giam với cáo buộc tội âm mưu giết người.

Đoàn Văn Vươn (giữa) tại phiên tòa ở thành phố Hải Phòng ngày 2 tháng Tư, 2013. Ảnh: TTXVN/AFP

Đoàn Văn Vươn và gia đình ông nổi lên sau khi trang bị súng ngắn và bom tự chế chống lại các quan chức địa phương trong vụ cưỡng chế đất đai, nơi gia đình đang ông sinh sống tại huyện Tiên Lãng – cách Hà Nội khoảng 90 km (55 dặm) về phía đông.

Trong sự cố hồi tháng Một năm 2012, trong đó có 7 công an bị thương, đã nhanh chóng trở thành một biểu tượng của sự bất mãn trong công chúng về quyền sử dụng đất đai tại Việt Nam.

“Các bị cáo đã không tôn trọng pháp luật và đời sống của nhân dân bị đe dọa”, chánh án Phạm Đức Tuyên nói.

Ông Vươn và ba anh em ông đã bị kết án từ hai đến năm năm tù giam về tội âm mưu giết người.

Viện kiệm sát đã chú ý đến các ý kiến ​​của nhân dân đối với trường hợp của ông Vươn, trong đó liên quan đến các “vấn đề nhạy cảm và phức tạp của pháp luật về đất đai”, ông Tuyên cho biết.

Đất đai là một vấn đề gây nhiều chia rẽ tại đất nước cộng sản này. Đất đai thuộc quyền sở hữu của nhà nước và quyền sử dụng không phải lúc nào cũng rõ ràng hoặc được bảo vệ.

Hàng triệu người nông thôn như ông Vươn đang trong tình trạng rất dễ bị tổn thương khi các quan chức địa phương có thể đến đòi lại đất bất kỳ lúc nào với những lý do rất mơ hồ như “lợi ích công cộng”, mà nhiều chuyên gia cho rằng đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tham nhũng lan tràn ở khắp cả nước.

Hành động thách thức hiếm hoi của họ tại một nước được được kiểm soát chặt chẽ bởi chế độ cộng sản đã dấy lên làn sóng ủng hộ ở khắp nơi, thậm chí Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng lên tiếng nói rằng việc cưỡng chế là “bất hợp pháp” và hứa hẹn sẽ truy tố các quan chức địa phương tham nhũng.

Ông Tuyên cho biết rằng việc cưỡng chế đất nhà ông Vươn là “không phù hợp với quy định của pháp luật” và các bản án nhẹ chứng minh “chính sách nhân đạo và khoan hồng của nhà nước, góp phần ổn định tình hình chính trị trong khu vực”.

Vợ và em dâu ông Vươn đã bị tuyên các bản án treo lên đến 15 và 18 tháng tù về tội chống người thi hành công vụ.

Các luật sư của ông Vươn nói với các phóng viên sau phiên tòa rằng ông “rất không hài lòng” và hy vọng các bản án nhẹ hơn.

Ông Vươn nói trước tòa án rằng các hành động của ông đã được thúc đẩy bởi sự tức giận vì việc cưỡng chế là bất hợp pháp.

“Tôi không thừa nhận tội giết người, tôi đề nghị tòa án xét xử dựa trên cơ sở rằng hành vi của tôi hoàn toàn mang tính phòng vệ chính đáng”, ông nói trước tòa án.

Những người ủng hộ Đoàn Văn Vươn và gia đình ông trước phiên tòa ở thành phố Hải Phòng ngày 2 tháng Tư, 2013. Ảnh: AFP/Cat Barton

Rất nhiều người xuất hiện hôm thứ Ba, ngày đầu tiên xét xử ông Vươn, nhằm bày tỏ sự ủng hộ đối với lập trường của ông nhưng công an đã đến giải tán các cuộc tụ tập đông người. Thậm chí trong ngày xét xử cuối cùng, công an và an ninh đã xuất hiện dày đặt bên ngoài Tòa án nhân dân Hải Phòng để ngăn cản và bắt giữ các nhà hoạt động ủng hộ ông Vươn

Các nhà báo cố gắng tiếp cận với phiên tòa để chụp ảnh nhưng [công an] đe dọa sẽ bắt và buộc họ phải rời khỏi khu vực.

Các bản án nhẹ trong vụ gia đình ông Vươn có thể do chính phủ Việt Nam cảm thấy họ đã “sai đối về phương diện công luận”, ông Phil Robertson, Phó giám đốc Văn phòng Human Rights Watch tại châu Á nói.

“Nhiều người trong nước đang tỏ ra bất bình sâu sắc xung quanh các vụ tịch thu đất, các quan chức tham nhũng, và nạn thiếu công lý”, ông nói.

“Thực tế rằng trường hợp này đã đánh trúng tâm lý công chúng ở diện rộng, cho thấy nhiều lý do để các cơ quan có thẩm quyền giảm nhẹ các bản án của gia đình ông Vươn, và hy vọng rằng toàn bộ vụ này sẽ đưa vào quên lãng càng sớm càng tốt”.

Ông Robertson cũng cảnh báo rằng quyết định sử dụng bạo lực bất hợp pháp của gia đình ông Vương trong việc bảo vệ quyền lợi đất đai của họ là một trong nhiều sự cố tương tự ở nước này, và đây là “dấu hiệu cảnh báo” cho các cơ quan chức năng về sự cần thiết phải hành động liên quan đến quyền sử dụng đất đai.

Hơn 70% các vụ khiếu kiện trên toàn quốc liên quan đến đất đai. Chính sách cho thuê đất hai mươi năm được cấp hồi năm 1993 sẽ hết hạn trong năm nay và chính phủ đã không làm rõ vấn đề này sẽ được giải quyết như thế nào.

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Share on Facebook

Scridb filter

VINH QUANG, Việt Nam (AP) – Những tấm gạch và mái ngói bị hư hỏng tại căn nhà Đoàn Văn Vươn, sự kiện gây ra bởi chính quyền địa phương trong lúc cưỡng chế khu đất, nằm ​​bên cạnh một tấm lều mà người thân của ông dựng lên bằng tre và tôn sắt để chứng minh lòng kiên trì của họ.

Ảnh: Associated Press/Thông tấn xã Việt Nam, Bui Doan Tan – Đoàn Văn Vươn, thứ hai từ bên trái và anh trai Đoàn Văn Sịnh, thứ tư từ bên trái, tại phiên tòa ở thành phố phía bắc Hải Phòng hôm thứ Ba ngày 02 tháng Tư, 2013. Cả hai anh em cùng với hai người thân khác bị cáo buộc tội âm mưu giết người khi họ chống lại lực lượng cưỡng chế tại đầm tôm của họ bị hồi đầu năm 2012, làm bảy công an và sĩ quan quân đội bị thương.

Họ đã trở thành những anh hùng dân gian tại quốc gia được cai trị bởi quyền độc đoán, hạn chế quyền sử dụng đất đai của người dân và bất bình đẳng ngày càng lan rộng. Sự thách thức của họ vẫn còn được nghe thấy từ những người phụ nữ mà họ buộc phải bỏ lại ở phía sau.

“Không ai muốn gây ra một mớ hỗn độn như vậy”, vợ ông Vươn, bà Nguyễn Thị Thương nói. “Nhưng chúng tôi phải chống lại. Chúng tôi không có cách nào khác ngoài việc chống lại những gì chính đáng thuộc về chúng tôi”.

Việc sử dụng bạo lực để cưỡng bức đất đai như sự kiện của gia đình ông Vươn đã gây nhiều chú ý, đồng thời đây cũng là động cơ hàng đầu dẫn đến nhiều vụ chống lại nhà nước Cộng sản độc đảng tại nước này. Chính phủ đã công khai thừa nhận những sai lầm trong trường hợp này và cho phép những người thân của ông tiếp tục ở lại trên mảnh đất ở Tiên Lãng, nhưng mặt khác chính phủ đã đẩy mạnh việc truy tố những người chống đối lại quyền lực của họ.

Bên ngoài tòa án hôm thứ Ba ở phía Bắc thành phố Hải Phòng, lực lượng an ninh và công an đã được trưng bày dày đặc ở khắp nơi.

Hàng trăm công an bao quanh phòng xử án, tịch thu các tấm áp phích mà những người biểu tình ủng hộ gia đình ông đã mang theo. Công an cũng đã bắt đi ít nhất sáu người. Các nhân viên an ninh thường phục đã mạnh tay xóa các phiên đoạn ghi âm từ máy của một người quay AP Television. Ngoài ra, các xe buýt chở người biểu tình đã bị chặn lại trước khi được vào bên trong nội thành.

Phạm Hồng Sơn, một nhà bất đồng chính kiến ​​nổi tiếng và cựu tù nhân chính trị, đi cùng đoàn người biểu tình đã bị chặn lại cách tòa án khoảng 100 mét.

“Tôi luôn ủng hộ những người đang phải chịu những cảnh bất công”, ông nói. “Đây là một ví dụ về điều này”.

Ông Vươn và ba người thân khác bị buộc tội âm mưu giết người, đã bị giam giữ và không thể gặp gia đình kể từ sự cố ngày 5 tháng Một, 2012. Bà Thương và vợ của một nghi phạm thứ hai đối mặt với những cáo buộc nhẹ hơn.

Phiên tòa xét xử diễn ra trong phòng kín với rất ít phóng viên tham dự, được dự kiến sẽ kéo dài bốn ngày.

Bên trong phòng xử án, một vài phóng viên được tham dự thông qua màn hình ở một phòng khác. Đây là một trong những cách để chính quyền kiểm soát những gì được thông báo ra ngoài, và họ có thể dừng lại màn hình nếu các thông tin trở nên quá nhạy cảm.

Theo lời khai, ông Vươn nói với tòa án rằng ông đã chuẩn bị các thuốc nổ và súng ngắn làm từ các ống sắt để chống lại công an và quân đội khi họ vào cưỡng chế gia đình ông ra khỏi khu đất.

“Quyết định cưỡng chế là bất hợp pháp. Tôi bị đẩy vào góc tường và đã không có cách nào khác”, ông nói. Ông nói thêm rằng các loại vũ khí và mìn tự chế dùng để “cảnh báo lực lượng công an để họ nhận ra rằng việc này rất nguy hiểm. Tôi không có ý định làm tổn thương lực lượng cưỡng chế”.

Các thành viên gia đình ông Vươn nói rằng họ đã được chính quyền cấp 41 hecta đất (101 mẫu Anh) vào năm 1993, khi đó khu đầm lầy này bị hư hỏng nặng sau một cơn bão. Sau đó gia đình ông đã chuyển đổi khu đất thành một đầm nuôi tôm cá. Trong năm 2009, chính quyền nói rằng họ muốn lấy lại khu đất mà không bồi thường chính đáng.

“Tất cả những thành viên trong gia đình của tôi đã làm việc tại trang trại nuôi tôm này và đó là nguồn thu nhập duy nhất của với chúng tôi”, bà Thương nói với phóng viên AP hôm tối thứ Hai tại nhà rà ở thôn Vinh Quang, cách Hải Phòng khoảng 30 km (19 dặm).

Tranh chấp đất đai giữa nông dân và chính quyền thường xuyên nổ ra ở Việt Nam, nơi mà nhà nước sở hữu tất cả đất đai nhưng cho người dân quyền sử dụng chúng. Tuy nhiên, cuộc xung đột giữa gia đình ông Vươn đã diễn ra bất thường vì họ đã chống lại một cách ngoạn mục như vậy, và vì sự bất công đã quá rõ ràng và nghiêm trọng.

Các cơ quan chức năng tại Việt Nam được phép tịch thu ruộng đất với các lý do an ninh quốc gia, quốc phòng, phát triển kinh tế hay lợi ích công cộng. Trong một số trường hợp, các dự án được chuyển thành những khu công nghiệp hoặc cầu đường, mang lại công ăn việc làm cho một số người nghèo trong khu vực. Tuy nhiên, ngày càng tăng các trường hợp chính quyền cưỡng chế các trang trại nuôi cá hoặc đồng ruộng để xây các sân golf và khu nghỉ dưỡng mà chỉ có những người giàu mới có điều kiện sự dụng.

Sự kiện gia đình ông Vươn đã giúp dấy lên nhiều lời bình luận trên mạng Internet tại Việt Nam, nơi mà một số lượng người sự dụng ngày càng tăng vì có thể tìm kiếm nhiều tin tức không bị [chính quyền] kiểm duyệt. Vài ngày sau vụ cưỡng chế, các phương tiện truyền thông nhà nước cũng đã đăng nhiều bài bày tỏ sự đồng cảm, đưa ra các chi tiết vốn gây nhiều mâu thuẫn ở thời gian đầu.

Chính phủ đã được đưa vào thế phòng thủ. Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã phán quyết rằng việc cưỡng chế trên là bất hợp pháp và kêu gọi trừng phạt những người đã ra lệnh phá hủy ngôi nhà của gia đình ông Vươn.

Hơn 50 quan chức ở Hải Phòng đã bị xử lý kỷ luật, theo truyền thông nhà nước cho biết. Năm người sẽ được đưa ra tòa vào tuần tới về tội phá hủy tài sản.

Bà Thương và vợ của một nghi phạm thứ hai, bà Phạm Thị Báu, hiện phải đảm nhận trách nhiệm nhiều hơn khi những người đàn ông trụ cột khác đang ở trong tù. Một tháng sau vụ cưỡng chế, họ đã chuyển vào sống trong một ngôi lều cùng với ba người lớn và bốn đứa con nhỏ.

Tạm thời thì chính quyền địa phương không quyấy rầy họ sau khi được lệnh của ông Dũng, mặc dù tình trạng đất đai của họ vẫn chưa được giải quyết rõ ràng. Họ cũng đã bắt đầu quay lại nuôi cá ở quy mô nhỏ hơn.

Ngôi lều của họ nằm trên một dải đất giữa ao đầm trải dài hàng trăm mét. Trên nốc ngôi lều là lá cờ Việt Nam.

“Chúng tôi treo lá cờ ở trên là để giữ niềm tin rằng chúng tôi sẽ được pháp luật bảo vệ,” bà Báu chia sẻ.

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Share on Facebook

Scridb filter

Đổi lại, một nhóm 72 trí thức nổi bật tại Hà Nội bất ngờ công bố đề xuất hiến pháp của họ qua một phiên bản trực tuyến trên mạng Internet.

Ảnh: http://duthaoonline.quochoi.vn

Chính phủ Việt Nam đã yêu cầu 90 triệu công dân tại nước này đóng góp ý kiến ​​công khai về bản dự thảo hiến pháp, và sự kiện này đã dấy lên một loạt các bài phê bình công khai hiếm hoi từ các trí thức, cựu quan chức cũng như các nhóm xã hội dân sự.

Đối với một xã hội dân chủ thì đây là loại phản ứng bình thường nhưng trong một đất nước một đảng hạn chế các quyền tự do ngôn luận và bất đồng chính kiến​​ như Việt Nam thì điều này rõ ràng là rất bất thường.

Thời gian góp ý đã được đưa ra hồi tháng Giêng, khi chính phủ ban hành cuộc vận động kêu gọi cải cách hiến pháp lần đầu tiên kể từ năm 1992. Một nhóm 72 trí thức và các cựu quan chức nổi bật tại Việt Nam đã nhanh chóng công khai bản đề xuất hiến pháp riêng của họ qua mạng Internet – một động thái mà các nhà phân tích cho rằng đã làm Hà Nội bất ngờ.

Mặc dù các phản ứng của những nhà quan sát vẫn còn lẫn lộn nhưng hầu hết họ đều đồng ý rằng vẫn còn quá sớm để biết liệu những ý kiến phê bình đó có hiệu quả hay không.

“Những bản kiến nghị được nhiều người ký tên không phải là mới, nhưng việc này tái thể hiện lại các đề xuất trong quá khứ”, ông Carlyle Thayer, nhà phân tích chuyên về Việt Nam tại Đại học New South Wales ở Australia, cho biết qua một e-mail. “Điều thay đổi lớn nhất là mạng Internet và các trang blog được dùng để truyền tải những ý tưởng chính trị một cách nhanh chóng và rộng rãi hơn so với trước đây khi các tài liệu được in bằng máy rônêô. Một số đông đảo các cựu lãnh đạo trong đảng hiện nay cũng nhận thức được các đề xuất rằng cần phải thay đổi chính trị.

Nhóm này đang kêu gọi Việt Nam tổ chức các cuộc bầu cử dân chủ, truyền thông tự do, sở hữu đất đai tư nhân, và bản đề đề xuất hiến pháp của các trí thức cũng tấn công một điều khoản hiện hành [điều 4] đảm bảo quyền lực chính trị toàn diện dành cho Đảng Cộng sản. Những yêu cầu công khai như thế thường rất hiếm ở Việt Nam, điều mà những người bất đồng chính kiến ​​và các blogger thường xuyên bị kết án nhiều năm tù khi họ đề cập đến tự do về chính trị.

Bản kiến nghi cũng được đưa ra giữa thời điểm khi chính phủ đang phải vật lộn để duy trì tính hợp pháp của họ khi ngành ngân hàng và khủng hoảng cản mức trở tăng trưởng kinh tế tại nước này. Một số nhà đầu tư gần đây đã thất vọng về nền kinh tế Việt Nam, nước từng được xem là một trong những nền kinh tế triển vọng nhất tại châu Á, mặc dù xuất khẩu đã giúp bù đắp lại sự suy giảm trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài.

Hồi cuối tháng Hai vừa qua, bản kiến nghị của nhóm trí thức đã được nhiều người bình luận trên các trang blog tại Việt Nam, trong đó có một nhà báo lên tiếng chỉ trích cách Đảng xử lý quá trình sửa đổi hiến pháp trên blog cá nhân của ông. Sau đó tức khắc ông đã bị sa thải khỏi cơ quan báo nhà nước mà ông đang cộng tác. Việc sa thải chỉ gây thêm nhiều căng thẳng giữa lúc các nhà phê bình đang thúc đẩy chính phủ cải cách các chính sách chính trị.

“Bất kể kết quả lấy ý kiến [hiến pháp] như thế nào, đây là một bước tiến tới dân chủ và tự do,” nhà báo Nguyễn Đắc Kiên cho biết trong một e-mail.

Tuy nhiên, theo một chuyên gia tư vấn làm việc với các nhóm xã hội dân sự yêu cầu được giấu tên vì vấn đề chính trị nhạy cảm rằng họ đang âm thầm nắm bắt cơ hội để vận động chính phủ thay đổi thông qua các kênh chính thức.

Cô cho biết các nhóm này từ lâu đã ngần ngại việc công khai chỉ trích các chính sách của chính phủ, nhưng cuộc tranh luận về cải tổ hiến pháp trong thời gian gần đây đã mở ra không gian để họ thúc đẩy Quốc hội cải cách những vấn đề như giáo dục, lao động, di cư, HIV/AIDS, và nhiều vấn đề khác.

“Tôi không nghĩ rằng tất cả các điểm mà chúng tôi đưa ra sẽ được chấp nhận”, cô nói tại một quán cà phê ở Hà Nội. “Nhưng điều quan trọng là tham gia vào các cuộc thảo luận bởi vì tại thời điểm này quyền con người [tại Việt Nam] vẫn còn chưa thích đáng”.

Thời gian góp ý được dự kiến sẽ ​​kết thúc trong tháng này, nhưng gần đây chính phủ đã kéo dài thời hạn đến hết tháng Chín. Một nhà nghiên cứu tại Hà Nội chuyên về xã hội dân sự nói rằng trong khi các cuộc kêu gọi góp ý kiến đã mở ra không gian cho một số vận động ngày càng gia tăng của các nhóm này, tuy nhiên, việc này không bắt đầu đánh dấu bất kỳ sự cải cách đáng kể nào từ các lãnh đạo Việt Nam.

“Đây chỉ là lớp phấn bên ngoài”, theo lời của một nhà nghiên cứu – người yêu cầu giấu tên vì ông không muốn gây nguy hiểm cho công việc của ông. “Về các vấn đề cơ bản hơn như dân chủ và quân đội, chính sách đang ngày càng được thắt chặt hơn”.

Ông chỉ ra bản dự thảo hiến pháp mới đây bao gồm nhiều ngôn ngữ trong đó yêu cầu quân đội phải tiếp tục trung thành với Đảng Cộng sản Việt Nam. Hiến pháp hiện nay đòi hỏi [quân đội] trung thành với “Tổ quốc và nhân dân”.

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Share on Facebook

Scridb filter

Cho tới tận bây giờ, những cuộc tranh cãi về chủ đề “pháp quyền” vẫn còn đang nảy lửa. Chủ yếu, các nhà học giả cũng như các nhà hoạch định chính sách vẫn còn có những ý kiến khác nhau về định nghĩa của từ pháp quyền, các nhân tố hoặc những yêu cầu của nó, lợi ích mà nó mang lại cũng như những giới hạn, liệu nó có phải là điều tốt mọi lúc, mọi nơi và còn nhiều những câu hỏi phức tạp khác. Đây là những vấn đề rất cơ bản và nền tảng, tuy nhiên chúng có thể gây ra lung túng cho những người không phải là chuyên gia mà muốn nắm được những hiểu biết cơ bản về khái niệm quan trọng này. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quát về các khía cạnh của pháp quyền. Tuy nhiên, đây không thể xem là một tài liệu đầy đủ và cũng không thể trả lời hết những câu hỏi khó về pháp quyền, do đó chúng ta sẽ không bàn về bất cứ tranh cãi mang tính triết học cũng như lý thuyết về pháp quyền trong bài này. Thay vào đó, bài nghiên cứu là một dẫn nhập có tính thực tiễn, giải quyết những vấn đề rất cơ bản, hướng tới những hoàn cảnh và mối quan tâm của các xã hội đang phát triển pháp quyền. Những chủ đề thảo luận sẽ được trình bày theo thứ tự sau: Định nghĩa, các chức năng, những lợi ích, các nhân tố. Một vài điểm quan trọng sẽ được trình bày ở mỗi chủ đề trên, theo sau là một số nhận xét phụ về những giới hạn và các mối lo ngại.  Sau khi trình bày hết những chủ đề này sẽ có một đoạn giới thiệu ngắn gọn về tại sao một số khái niệm nhất định thường gắn bó với pháp quyền không được nhắc đến. Sau cùng sẽ kết thúc bằng một vài lý do để chúng ta phải cẩn trọng về pháp quyền. Như dẫn nhập, tính hữu dụng của bài nghiên cứu này hi vọng là sẽ làm độc giả hài lòng mà không cảm thấy nhàm chán với sự đơn giản hóa các khái niệm cũng như thiếu đi các sắc thái cảm xúc của bài viết.

Xem thêm:

Phần I: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Định nghĩa và các chức năng của pháp quyền

Phần II: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những lợi ích chính của pháp quyền

Phần III: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những thành tố cơ bản trong việc thiết lập nên tảng pháp quyền

Phần IV: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những điều không được đề cập đến trong khía cạnh cốt lõi của pháp quyền

***

Những lý do để thận trọng về pháp quyền

       Một trong những lý do đó là pháp quyền, như đã trình bày ở trên, không nhất thiết đòi hỏi dân chủ, hay tôn trọng nhân quyền, hoặc là yêu cầu bất cứ nội dung cụ thể nào trong pháp luật. Phát triển pháp quyền không thể đảm bảo được rằng luật pháp hay hệ thống pháp lý đó trở nên tốt hoặc xứng đáng để người dân tuân theo. Trong trương hợp mà luật pháp tạo cơ hội cho một trật tự chuyên chế, hoặc khi luật pháp áp đặt những giá trị xa lạ hoặc thù hằn lên dân chúng, hoặc khi luật pháp được dùng bởi một nhóm người bên trong xã hội để đàn áp nhóm khác thì lúc đó luật pháp bị xem như một vũ khí đáng sợ. Lòng trung thực đối với pháp quyền trong những trường hợp này có thể đẩy mạnh việc đàn áp một cách hợp pháp. Cần nhớ trong đầu rằng pháp quyền là cần thiết nhưng không đủ đề tạo nên một bộ máy pháp lý công bằng và bình đẳng.

Lý do thứ hai để cảnh giác đó là sự ủng hộ đối với pháp quyền có thể bao phủ sự ủng hộ đối với quy mô của luật pháp để vương xa hơn vào lĩnh vực xã hội, kinh tế và chính trị. Điều ám chỉ lây lan này của pháp luật – thỉnh thoảng được gọi là the hội thẩm hóa thế giới cuộc sống – không tuân theo bản thân pháp quyền. Để đảm bảo quan chức nhà nước tuân thủ theo luật pháp và để bảo vệ mọi người tuân thủ theo pháp luật không hề có ý rằng luật pháp phải hoặc nên thống trị mọi thứ. Mức độ phù hợp của luật pháp chỉ có thể được xác định thông qua sự kiểm định các điều kiện trên mỗi phạm vi. Như đã nói ở phần trước, trong nhiều trường hợp, quy mô cũng như sự áp dụng luật pháp có thể gây nên tác hại đối với những mối quan hệ xã hội và đối với bản thân của luật pháp (bằng việc thúc đẩy sự chống đối hung hăng đối với luật pháp). Cụ thể, khi những chuẩn mực pháp lý hoặc những cơ quan pháp luật mâu thuẫn với các chuẩn mực xã hội hoặc các tổ chức, chúng ta nên cẩn thận đối với những đối tượng và chức năng mà pháp luật đảm trách.

Lý do thứ ba để cảnh giác về pháp quyền đó là rủi ro khi nó có thể thoái hóa thành quyền thống trị bởi quan tòa hoặc luật sư. Chúng ta đã chứng kiến ở nhiều hệ thống ngày càng gia tăng từ quan tòa trong việc đưa ra quyết định đã vi phạm theo thẩm quyền chính trị, đặc biệt là khi giải thích các điều khoản rộng hơn như đảm bảo nhân quyền. Khi điều này xảy ra, cơ quan tư pháp có thể trở thành đối tượng tất công chính trị và những ảnh hưởng chính trị, điều này dẫn tới việc có bàn tay chính trị nhúng vào sự bổ nhiệm cũng như quyết định tư pháp. Do đó, tư pháp hóa chính trị dẫn thẳng tới sự chính trị hóa bộ máy tư pháp, và từ đó làm giảm đi sự độc lập của bộ máy tư pháp, dẫn tới sự yếu kém của pháp quyền. Cần phải có một sự cân bằng mỏng manh mà tại đó quan tòa cố gắng tuân thủ pháp luật nhưng đồng thời đưa ra những quyết định với nhận thức về chức năng (bị giới hạn) đúng đắn của tòa án trong một chính thể rộng hơn.

Lý do cuối cùng để cảnh giác về pháp quyền – hoặc chính xác hơn là lo lắng về việc bàn về pháp quyền –  đó là nhiều sự lạm dụng pháp luật đã được thực hiện ở cấp nhà nước và các cán bộ nhà nước, những người luôn miệng nói tuân thủ pháp quyền. Pháp quyền là một lý tưởn hợp pháp mạnh mẽ. Nó cung cấp chỗ trú ngụ cho những kẻ chính trị gia luôn mồm nói ủng hộ pháp quyền nhưng thực ra lại vi phạm nó. Hành vi này làm nhơ bẩn lý tưởng pháp quyền, vì người dân sẽ dần đi tới quan điểm giễu cợt khi nói về pháp quyền. Giải pháp duy nhất cho vấn đề này là phải cẩn trọng gán buộc những nhân viên chính phủ với trách nhiệm đối với các hành động của họ để tương ứng với chuẩn mực pháp lý, và không bị lừa bởi những điệu bộ giả tạo.

(hết)

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Share on Facebook

Scridb filter

Cho tới tận bây giờ, những cuộc tranh cãi về chủ đề “pháp quyền” vẫn còn đang nảy lửa. Chủ yếu, các nhà học giả cũng như các nhà hoạch định chính sách vẫn còn có những ý kiến khác nhau về định nghĩa của từ pháp quyền, các nhân tố hoặc những yêu cầu của nó, lợi ích mà nó mang lại cũng như những giới hạn, liệu nó có phải là điều tốt mọi lúc, mọi nơi và còn nhiều những câu hỏi phức tạp khác. Đây là những vấn đề rất cơ bản và nền tảng, tuy nhiên chúng có thể gây ra lung túng cho những người không phải là chuyên gia mà muốn nắm được những hiểu biết cơ bản về khái niệm quan trọng này. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quát về các khía cạnh của pháp quyền. Tuy nhiên, đây không thể xem là một tài liệu đầy đủ và cũng không thể trả lời hết những câu hỏi khó về pháp quyền, do đó chúng ta sẽ không bàn về bất cứ tranh cãi mang tính triết học cũng như lý thuyết về pháp quyền trong bài này. Thay vào đó, bài nghiên cứu là một dẫn nhập có tính thực tiễn, giải quyết những vấn đề rất cơ bản, hướng tới những hoàn cảnh và mối quan tâm của các xã hội đang phát triển pháp quyền. Những chủ đề thảo luận sẽ được trình bày theo thứ tự sau: Định nghĩa, các chức năng, những lợi ích, các nhân tố. Một vài điểm quan trọng sẽ được trình bày ở mỗi chủ đề trên, theo sau là một số nhận xét phụ về những giới hạn và các mối lo ngại.  Sau khi trình bày hết những chủ đề này sẽ có một đoạn giới thiệu ngắn gọn về tại sao một số khái niệm nhất định thường gắn bó với pháp quyền không được nhắc đến. Sau cùng sẽ kết thúc bằng một vài lý do để chúng ta phải cẩn trọng về pháp quyền. Như dẫn nhập, tính hữu dụng của bài nghiên cứu này hi vọng là sẽ làm độc giả hài lòng mà không cảm thấy nhàm chán với sự đơn giản hóa các khái niệm cũng như thiếu đi các sắc thái cảm xúc của bài viết.

Xem thêm:

Phần I: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Định nghĩa và các chức năng của pháp quyền

Phần II: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những lợi ích chính của pháp quyền

Phần III: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những thành tố cơ bản trong việc thiết lập nên tảng pháp quyền

***

Những điều không được đề cập đến trong khía cạnh cốt lõi của pháp quyền

1. Dân chủ là một cơ chế lựa chọn lãnh đạo. Nhiều xã hội sử dụng các phương thức dân chủ để xác định xem ai là người có quyền lập pháp (bỏ phiếu cho những nhà lập pháp) và để tạo ra luật pháp hợp lệ (bỏ phiếu cho những dự luật). Dân chủ cũng đóng vai trò như là một lý tưởng hợp pháp hóa mà thiết lập một sức mạnh có tính bắt buộc của luật pháp: bởi vì người dân hoặc các đại diện của họ tạo nên pháp luật (ít nhất theo lý thuyết là như thế), do đó họ đồng ý và tuân thủ theo pháp luật. Tuy nhiên, trong định nghĩa hẹp của pháp quyền không hề đòi hỏi phải có dân chủ. Các hệ thống không dân chủ cũng có thể thỏa mãn được mọi thứ được nêu ra trong Chương này.

2. Quan niệm hẹp về pháp quyền không áp đặt bất cứ yêu cầu nào với việc lưu ý tới nội dung của luật pháp. Tính cởi mở này cùng với sự lưu tâm tới nội dung của nó cho phép pháp quyền có thể phù hợp với mọi kiểu văn hóa, xã hội, và hệ thống chính trị. Nó không cụ thể hóa loại xã hội nào thì cần phải có loại luật pháp nào; nó cũng không chỉ ra những giới hạn cụ thể nào đối với pháp luật. Nó chỉ yêu cầu quan chức nhà nước và người dân tuân thủ và phải hành động phù hợp với pháp luật, bất kể điều gì luật pháp yêu cầu. Điều này cũng đồng nghĩa với việc những luật lệ đàn áp hay vô đạo đức cũng có thể được thực thi – ví dụ như áp đặt nô lệ, phân biết chủng tộc, và phân biệt tôn giáo cũng như đẳng cấp, mà không chạm vào những yêu cầu của pháp quyền.

3. Những gì trình bày về pháp trị ở chương này không đòi hỏi nó phải có một chính thể bảo vệ nhân quyền. Sự thực thi nhân quyền có thể là một khía cạnh của pháp quyền ở tại mỗi một hệ thống, như đã nói trước đây, tất cả những thành tố được đề cập ở đây có thể được thiết lập mà không nhất thiết phải bảo vệ nhân quyền.

Một số những học giả đã viết về pháp quyền bao gồm một hoặc nhiều trong số ba khía cạnh này. Một hướng tiếp cận hẹp hơn được áp dụng ở đây bởi vì nó đều có chung một cách nhìn và áp dụng được vào nhiều hệ thống nhất. Nhiều xã hội không muốn đi theo những giá trị tự do và một số thì không thích dân chủ. Một nhà nước và xã hội có thể phát triển theo định nghĩa hẹp này của pháp quyền mà không nhất thiết phải áp dụng những sự sắp đặt chính trị hay những giá trị của của nên tự do dân chủ.

Về nền tảng, pháp quyền chính là nhân viên nhà nước và công dân hành động phù hợp với những luật lệ. Đây là một ý tưởng nền tảng với những ngụ ý nhiều sắc thái, những nó không thể giải quyết mọi vấn đề hay là nơi chứa tất cả mọi thứ có giá trị.

Kỳ sau: Những lý do để thận trọng về pháp quyền

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2103

Share on Facebook

Scridb filter

Cho tới tận bây giờ, những cuộc tranh cãi về chủ đề “pháp quyền” vẫn còn đang nảy lửa. Chủ yếu, các nhà học giả cũng như các nhà hoạch định chính sách vẫn còn có những ý kiến khác nhau về định nghĩa của từ pháp quyền, các nhân tố hoặc những yêu cầu của nó, lợi ích mà nó mang lại cũng như những giới hạn, liệu nó có phải là điều tốt mọi lúc, mọi nơi và còn nhiều những câu hỏi phức tạp khác². Đây là những vấn đề rất cơ bản và nền tảng, tuy nhiên chúng có thể gây ra lung túng cho những người không phải là chuyên gia mà muốn nắm được những hiểu biết cơ bản về khái niệm quan trọng này. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quát về các khía cạnh của pháp quyền. Tuy nhiên, đây không thể xem là một tài liệu đầy đủ và cũng không thể trả lời hết những câu hỏi khó về pháp quyền, do đó chúng ta sẽ không bàn về bất cứ tranh cãi mang tính triết học cũng như lý thuyết về pháp quyền trong bài này. Thay vào đó, bài nghiên cứu là một dẫn nhập có tính thực tiễn, giải quyết những vấn đề rất cơ bản, hướng tới những hoàn cảnh và mối quan tâm của các xã hội đang phát triển pháp quyền. Những chủ đề thảo luận sẽ được trình bày theo thứ tự sau: Định nghĩa, các chức năng, những lợi ích, các nhân tố. Một vài điểm quan trọng sẽ được trình bày ở mỗi chủ đề trên, theo sau là một số nhận xét phụ về những giới hạn và các mối lo ngại.  Sau khi trình bày hết những chủ đề này sẽ có một đoạn giới thiệu ngắn gọn về tại sao một số khái niệm nhất định thường gắn bó với pháp quyền không được nhắc đến. Sau cùng sẽ kết thúc bằng một vài lý do để chúng ta phải cẩn trọng về pháp quyền. Như dẫn nhập, tính hữu dụng của bài nghiên cứu này hi vọng là sẽ làm độc giả hài lòng mà không cảm thấy nhàm chán với sự đơn giản hóa các khái niệm cũng như thiếu đi các sắc thái cảm xúc của bài viết.

Xem phần I: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Định nghĩa và các chức năng của pháp quyền

Phần II: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những lợi ích chính của pháp quyền

***

Những thành tố cơ bản trong việc thiết lập nền tảng pháp quyền và những vấn đề tương ứng

1. Chia sẻ định hướng rộng rãi trong xã hội – giữa các công dân với quan chức nhà nước – rằng Luật pháp thực sự thống trị và nên thống trị.

Để pháp quyền được tồn tại, mọi người cần tin tưởng vào nó và tuân thủ nó. Họ cần xem đó như là một bộ phận tồn tại cần thiết, hợp lý trong hệ thống pháp lý – chính trị của họ. Thái độ này bản thân nó không phải là một điều luật. Nó là một quan niệm chính trị chung được thêm vào trong hệ thống tín ngưỡng văn hóa. Khi niềm tin này được phổ biến, pháp quyền có thể có sức bật và sống sót qua nhiều thế hệ, vượt qua được cả sự miệt thị của các quan chức nhà nước. Tuy nhiên, khi mà niềm tin này không được phổ biến thì phá quyền có thể trở nên rất yếu và gần như không có tiếng nói.

Tín ngưỡng là những đối tượng không được xếp vào sự kiểm soát của con người, cho nên việc in sâu pháp quyền vào tín ngưỡng khi mà nó chưa tồn tại ở trong đó là một điều rất khó khăn. Một vấn đề đó là trong nhiều xã hội, chính phủ không được tin tưởng và luật pháp làm cho người dân sợ hãi và tránh xa. Điều này thường xảy ra trong những xã hội nơi mà luật pháp đã có một quá trình lịch sử dài hoặc ngắn trong việc áp chế chuyên quyền, hoặc là trong những xã hội mà quan chức nhà nước thường bị xem là tham nhũng và yếu kém, hoặc cũng có thể ở trong những xã hội luật pháp bị xem như không công bằng hoặc chỉ là dành cho một nhóm người ở tầng lớp thượng lưu. Trong những trường hợp mà luật pháp và hệ thống pháp lý đã được chuyển giao từ một nơi nào đó khác – như đã được nói ở trên, thì nhiều người sẽ không đồng cảm với (thậm không không thèm đếm xỉa tới) luật pháp, làm cho việc phát triển định hướng văn hóa trở nên khó khăn hơn, dù chẳng có thể thay đổi theo thời gian. Hơn nữa, khi mà một xã hội bao gồm nhiều sự khác biệt văn hóa, tôn giáo, hoặc các nhóm dân tộc mà luật pháp nơi đó chỉ áp dụng cho một nhóm người thì những nhóm khác có thể xem luật pháp khi đó như một mối đe dọa, và thường thì họ sẽ không thích thú với ý tưởng rằng luật pháp nên thống trị.

Đây là một thành tố thiết yếu của pháp quyền, nhưng nó lại là điều khó khăn nhất để đạt được. Trên hết tất cả, để niềm tin này được tồn tại thì người dân cần đồng cảm với luật pháp và xem nó như là một thứ xứng đáng để thống trị. Niềm tin vào pháp luật của đại đa số không dễ mà có, và nó đòi hỏi nhiều thời gian để trở thành những gì được xem là tương đương với cách nhìn văn hóa về luật thông qua xã hội hóa.

2. Sự hiện diện của một bộ máy tư pháp [tòa án] độc lập

Một bộ máy tư pháp độc lập (còn được gọi là tòa án độc lập) là một điều cực kỳ quan trọng đối với cả hai chức năng của pháp quyền: đó là phương thức quan trọng để gắn kết quan chức nhà nước với pháp luật (theo chiều dọc) và để giải quyết những mẫu thuẫn giữa công dân với nhau (theo chiều ngang). Phân xử giữa các cá nhân cũng như các nhóm người cần phải cam kết với việc hiểu cũng như áp dụng luật pháp đối với tất cả mọi người (cả quan chức nhà nước) dựa theo những điều đã đồng ý, một cách công bằng và không có thiên vị hoặc tác động từ bên ngoài nào.

Một bộ máy tư pháp độc lập tương đối rất khó để thành lập cũng như duy trì. Tối thiểu, nó đòi hỏi sự phân bổ đầy đủ tài nguyên: cơ quan làm việc, nhân viên tài năng, sự truy cập vào tài nguyên pháp lý, lương bổng hợp lý, và sự đảm bảo công việc. Bời vì bộ máy tư pháp thường không có quyền chỉ đạo trực tiếp vào lực lượng cảnh sát hoặc bất cứ cơ quan thực thi pháp luật nào, một điều kiện thiết yếu đối với sự độc lập của bộ máy tư pháp này là những nhân viên nhà nước khác cần phải tôn trọng sự độc lập của họ và tuân thủ theo lệnh của tòa án. Quay lại thành tố đầu tiên ở trên, để một bộ máy tư pháp được tồn tại độc lập thì cần phải có văn hóa dân tộc mạnh mẽ rằng tòa án không nên bị can thiệp và những quyết định pháp lý của họ phải được tuân thủ. Một bộ máy tư pháp độc lập cũng bị phụ thuộc vào sự tồn tại của nghề pháp lý cam kết vào việc duy trì luật pháp. Những quan tòa được chiêu mộ từ nghề này và phải được truyền thụ những giá trị của pháp quyền; nghề này cần phải hỗ trợ tích cực bộ máy tư pháp và sẵn sàng bảo vệ nó tới cùng khi hệ thống này bị đe dọa.

3. Sự tồn tại của ngành nghề pháp lý và truyền thống pháp lý mạnh mẽ nhằm cam kết vào việc giữ gìn Pháp quyền.

Một ngành nghề pháp lý và truyền thống pháp lý mạnh mẽ được phát triển tốt cam kết vào việc giữ gìn luật pháp là cần thiết vì một vài lý do sau: để phát triển một bộ máy pháp luật một cách mạch lạc và phù hợp nhằm đạt được tính dễ tiên đoán và tính ổn định trong pháp luật; để cung cấp dịch vụ pháp lý thiết yếu nhằm đảm bảo sự tuân thủ theo pháp luật (theo diều dọc lẫn chiều ngang); để bổ sung những vị trí pháp lý (gồm quản lý, công tốt viên, và quan tòa) với tôn chỉ là luật pháp cần phải thống trị; và để bảo vệ pháp quyền khi hệ thống này bị đe dọa. Nếu thiếu đi những luật sư cam kết với luật pháp và pháp quyền thì sẽ không thể có được pháp quyền, vì kiến thức, hành động, và những sự định hướng của các luật sư chính là những nhân tố truyền tải luật pháp trong xã hội – họ chính là nhóm người mà những hoạt động của họ trực tiếp cấu thành nên luật pháp. Xây dựng nghề nghiệp pháp lý và truyền thống pháp lý mạnh mẽ đòi hỏi một hệ thống giáo dục pháp lý truyền tải kiến thức pháp luật và in sâu những giá trị pháp lý vào những người mà chúng đào tạo, và việc này phải thu hút và tái sản xuất những người muốn cam kết vào luật pháp cũng như phát triển kiến thức pháp luật.

Một vấn đề tiềm tàng đối với thành tố này tồn tại trong những xã hội – nơi mà chỉ có những người giàu có hoặc chỉ môt nhóm người được lựa chọn mới được học kiến thức pháp luật hoặc chỉ họ mới được ngồi vào những chiếc ghế trên chính trường bởi vì điều này gây nên rủi ro trong việc phát triển và áp dụng luật pháp chỉ để nhằm phục vụ lợi ích của nhóm người đó bằng sức lực của nhóm người khác. Điều này tạo nên sự bất công trong pháp luật. Khi đó người dân sẽ hiểu luật pháp một cách lệch lạc và điều này trái với thành tố đầu tiên, kiềm hãm niềm tin chung về pháp luật nên việc pháp luật thống trị sẽ trở nên rất khó khăn.

Không có một thành tố nào trong ba thành tố kể trên dễ dàng đạt được nếu thiếu sót một trong ba nguyên tắc đó, nhưng tình hình trở nên phức tạp hơn vì mỗi thành tố này lại phụ thuộc vào các thành tố khác theo nhiều cách khác nhau. Chúng khác biệt nhưng cũng móc ngoặc vào nhau, và mỗi cái thì lại phụ thuộc vào một kim tự tháp các điều kiện hỗ trợ từ kinh tế, chính trị, và văn hóa. Đây là những bức tường xã hội, văn hóa và thể chế của pháp quyền, và chúng không phải hoàn toàn do con người thiết kế và kiểm soát. Tất cả những điều này làm cho chúng trở nên khó khăn vô cùng trong việc đặt những thành tố của pháp quyền vào đúng vị trí và lại càng bất khả thi để thực hiện điều đó một cách nhanh chóng. Có thể phải cần tới một quá trình dài, thậm chí một vài thế hệ, để: xây dựng niềm tin chung trong lòng người dân rằng pháp luật thực sự và nên thống trị; xây dựng một bộ máy tư pháp độc lập; và xây dựng một nghề nghiệp pháp lý cũng như truyền thống pháp lý cam kết vào việc gìn giữ pháp quyền. Tin tốt đó là khi những điều này xảy ra, tính chất liên kết sẽ làm cho pháp quyền trở nên tràn đầy nhựa sống.

Kỳ tới: Những điều không được đề cập đến trong khía cạnh cốt lõi của pháp quyền

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Share on Facebook

Scridb filter