Các loại không gian nghệ thuật trong văn xuôi Yasunari Kawabata
Mar19

Các loại không gian nghệ thuật trong văn xuôi Yasunari Kawabata

Hà Văn Lưỡng (Đại học Khoa học Huế) Trong văn xuôi của Y.Kawabata, sự biểu hiện của các loại không gian nghệ thuật rất phong phú và đa dạng. Nó luôn gắn liền với nhân vật và các sự kiện nhằm khai thác sâu hơn thế giới nội tâm con người với những biến đổi của tâm lý. Khảo sát văn xuôi của Y.Kawabata, chúng tôi thấy nổi rõ bốn loại không gian nghệ thuật: không gian thiên nhiên vũ trụ; không gian huyền ảo, khúc xạ ảo ảnh; không gian sinh hoạt đời thường và không gian tâm tưởng (tâm trạng hay tâm lý). 1. Không gian thiên nhiên vũ trụ Không gian thiên nhiên, vũ trụ, nhìn chung là những không gian nhỏ, hẹp được kiến tạo thông qua tầm nhìn của nhân vật. Dường như mọi biểu hiện của không gian ngoại cảnh, chủ yếu được khúc xạ qua lăng kính chủ quan, qua sự cảm nhận của tâm hồn nhân vật và đó cũng chính là cái cớ để tác giả mở rộng những cảm xúc, kích thích những suy nghĩ và diễn biến tâm lý của nhân vật. Không gian thiên nhiên hoà hợp với đời sống nhân vật đồng thời thế giới bên ngoài và thế giới nội tâm nhân vật dường như nhạt nhòa đường ranh. Trong Thuỷnguyệt, chồng của Kyoko “Không chỉ nhìn thấy mảnh vườn rau bé bỏng trước nhà… mà còn thấy trong gương bầu trời ánh lên sắc bạc, sắc cây in bóng trong gương cũng xanh tươi hơn, còn màu trắng của hoa huệ cũng rực rỡ hơn so với màu thực có”. Một không gian biển vào lúc hoàng hôn qua cảm nhận của bà Muramo thật huyền ảo: “Đến bây giờ tôi vẫn nhớ lại cảnh hoàng hôn đó… Vịnh biển cắt dải núi non thành một hình bán nguyệt… và màu sắc hoàng hôn ở sâu trong vịnh như đậm thêm, rực rỡ hơn. Còn bầu trời mây hôm đó như thấp hơn mọi khi, và đường chân trời gần một cách kỳ lạ, tưởng chừng đàn chim đổi mùa chẳng còn nơi nào mà bay” (Vịnh cánh cung). Không gian thiên nhiên, qua nhân vật “tôi” trong Cánh tay nhằm khơi gợi tâm trạng nhân vật: “Tôi kéo màn nhìn ra. Sương mù hình như đè xuống với một sức mạnh trống rỗng… Sự dày đặc của sương mù có vẻ vô biên, tuy nhiên vượt qua nó có một cái gì đáng sợ đang quằn quại, ngoằn ngoèo… Thỉnh thoảng, tôi có thể nghe tiếng mưa rơi nhẹ, một âm thanh rất...

Read More
“The Interview” có gì mà ồn ào?
Jan04

“The Interview” có gì mà ồn ào?

Theo Chuyện từ màn ảnh Bằng những gì đang diễn ra, có thể nói bộ phim đi vào lịch sử như tác phẩm điện ảnh đầu tiên gây ra căng thẳng chính trị ở tầm quốc tế. Sau quyết định rút lại The Interview vì những đe doạ của nhóm tin tặc, hãng phát hành Sony lại bất ngờ tung bộ phim đến chiếu ở khoảng 330 rạp chiếu độc lập thuộc khu vực Bắc Mỹ, kèm theo phát hành trên YouTube vào đúng ngày giáng sinh 25.12. Rất nhanh, bộ phim bị rò rỉ trên mạng trong sự háo hức tò mò của công chúng. Trước đó, vụ tấn công của nhóm tin tặc vào mạng nội bộ của Sony rồi tung lên mạng 33 ngàn tệp tài liệu, điện thư, đặt hãng này vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan: hoặc vẫn chiếu bộ phim bất chấp lời đe doạ của nhóm tin tặc; hoặc rút đi êm thấm bất chấp bị đích thân tổng thống Mỹ Obama chỉ trích không tôn trọng quyền tự do ngôn luận. Vụ việc ly kỳ tới mức có lúc người ta nghi ngờ Sony đang bị “tống tiền” khi họ âm thầm gỡ bỏ trên mạng các thông tin chính thức về The Interview. Mưu toan ngăn chặn bộ phim gần như đã biến hành động lùng xem của hàng triệu người, thành thái độ góp tiếng nói cho quyền tự do ngôn luận và tự do biểu đạt nghệ thuật. Có người nói Sony quả đã đi nước cờ khéo, chuyển bại thành thắng, nếu nhìn vào kỷ lục 2,8 triệu USD tiền vé tại số rạp hạn chế ba ngày cuối tuần ra mắt đầu tiên, cùng hàng triệu lượt xem trả phí, đưa phim vào tốp đầu trên các trang YouTube, Google Play, Xbox Video. Thực tế, trên màn ảnh hình ảnh Bắc Triều Tiên vẫn thường hiện lên như một quốc gia lạ lùng và bí hiểm bậc nhất của thế giới hiện đại. Còn chính quyền của nó là một thế lực đen tối đứng sau những âm mưu đe doạ hoà bình thế giới. Thậm chí năm ngoái, họ còn là những tên “khủng bố” hung hiểm và nhẫn tâm, đánh sập Nhà trắng trong bộ phim hành động giải trí Olympus has fallen. Nhưng đây lại là câu chuyện khác. Dù có thể phớt lờ các lời chỉ trích, các nhà độc tài thường khó dung thứ cho hành động giễu cợt, châm biếm của ai đó đối với ông ta. Nếu tính thêm những phát ngôn đầy kích động từ phía...

Read More
Tiến trình chuyển đổi về nhận thức Thực tại trong Nghệ thuật
Jul24

Tiến trình chuyển đổi về nhận thức Thực tại trong Nghệ thuật

GS Đỗ Lai Thúy Trích  “Thơ như là mỹ học của ‘cái Khác’” “Ta chỉ là một vị Phật, ta chỉ là nhận biết, và không là cái gì khác nữa. Ta không thuộc vào bất kỳ phân loại nào. Mọi phân loại đều là sự đồng nhất và ta không có bất kỳ sự đồng nhất nào” (Osho – Bàn về cái Khác) Trên thế giới, chủ yếu ở phương Tây thế kỷ 20 đã tạo ra những đảo lộn lớn về nhận thức thực tại. Trước hết trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, đặc biệt là vật lý học. Bức tranh hoàn vũ do cơ học cổ điển Newton (1642-1727) dựng lên, coi thực tại là thế giới vật lý, tồn tại một cách khách quan, độc lập với ý thức con người. Ý thức người, do vậy chỉ là sản phẩm của cái thế giới khách quan đó nên có khả năng phản ánh nó, và phản ánh một cách trung thực. Thế giới vật lý được xây dựng từ những “viên gạch” là các nguyên tử rắn đặc và không thể phân chia. Nhưng đến đầu thế kỷ, với sự ra đời của thuyết tương đối của Einstein (1879 -1955) và cơ học lượng tử của Bohr (1855-1962) và Heisenberg (1901-1976), thì bức tranh thế giới Newton sụp đổ, hay đúng hơn mất tính tất yếu và phổ quát, trở nên tương đối chỉ còn là cái đúng trường hợp. Thời gian và không gian trước đây, chẳng hặn, được coi là sân khấu cho vật chất tồn tại và trình diễn, thì nay chỉ còn là những thuộc tính của vật chất, phụ thuộc lẫn nhau và phụ thuộc vào người quan sát. Còn nguyên tử thì không phải là một hạt rắn đặc, mà là một “vũ trụ” rỗng không, trong  đó những “hạt” hạ nguyên tử nhỏ xíu tương tác lẫn nhau và chỉ xuất hiện, tồn tại và biến mất trong phần triệu giây. Như vậy, thế giới từ vật thể đã chuyển thành quy trình, thành sự rung động hoặc những vật động toàn thể (holomouvement). Hơn nữa, người ta cũng không thể cùng lúc xác định được vị trí và tốc độ của chúng, mà tùy vào sự đo đạc để biết được chỉ một trong hai tham số đó. Như vậy, thế giới không còn tồn tại khách quan, độc lập với ý thức con người, mà chỉ tồn tại vì và cho con người, theo nguyên lý vị nhân. Thế giới lúc này là một tập hợp những khả năng hay những thế giới song song...

Read More
Kitsch (rởm, sến) là gì?
Jul13

Kitsch (rởm, sến) là gì?

Như Huy dịch Sam Binkey Kitsch có lẽ là một trong những khái niệm xưa nhất, thô sượng nhất, và nhòe mờ nhất để diễn tả về nghệ thuật đại chúng trong các xã hội hiện đại, mặc dù, đồng thời, nó cũng là khái niệm được hiểu một cách phổ biến nhất trên toàn thế giới. Xuất hiện lần đầu tiên trong các bài viết phê phán về văn hóa và xã hội vào thời điểm cuối thế kỷ 19 nhằm diễn tả cái hiệu ứng của nền tân công nghiệp hóa đang tác động trên nền văn hóa chung của các quốc gia phương Tây, khái niệm này, theo dọc thế kỷ, đã thu vào lòng và mang chở vô số kể những ý nghĩa, đôi khi tương phản với nhau, trong cách sử dụng . Không thể xác định được về mặt từ nguyên học một cách chính xác khái niệm “Kitsch”: Một vài ý kiến cho rằng từ ” Kitsch” có lẽ bắt nguồn từ chữ “Keetcheetsya” của Nga, với ý nghĩa “ngạo mạn và rỗng tuyếch”, tuy thế, phần lớn ý kiến lại cho là khái niệm này xuất hiện lần đầu tiên tại hội chợ nghệ thuật Munich vào năm 1860, khi từ “kitsch” được sử dụng để diễn tả những bức tranh giá rẻ hay các “sketches” [các bức vẽ phác]. (Chữ tiếng Anh do người Đức phát âm, hay là sự nuốt nguyên âm củ động từ tiếng Đức “Verkitchen”, có nghĩa là “hạ giá”). Các nghệ phẩm Kitsch đã cuốn hút những khiếu thẩm mỹ ngây thơ (naive) của giai cấp trung lưu mới xuất hiện tại Munich, theo mẫu đặc trưng của dạng Nouveau rich (giầu xổi), những kẻ khao khát các đồ vật mà họ cho là dấu hiệu của khiếu thẩm mỹ cao cấp (high-taste), tuy chẳng hiểu chính xác cái thẩm mỹ cao cấp ấy là gì. Cũng giống như các khái niệm “khiêu dâm” (pornography), “nghệ thuật”, hay một số khái niệm trơn trượt khác, Kitsch dễ dàng được hiểu thông qua thí dụ hơn là qua định nghĩa. Tính chất Kitsch có thể được thấy thông qua các pho tượng trang trí, đồ nữ trang rẻ tiền lòe loẹt (chackas), những đồ tạo tác lặt vặt dùng để tỏ bầy tình cảm, những đồ lưu niệm, và các đồ trang trí, sự ngây ngô, non nớt kiều trẻ nít, tức những thứ mà, một cách đơn sơ, tạo ra các ý nghĩa giúp người ta cảm thấy thú vị hơn với bản thân cũng như thêm yêu đời. Tuy thế, kitsch không chỉ đơn...

Read More
Tự do học thuật – Nền tảng vững chắc để Việt Nam trỗi dậy
Jul07

Tự do học thuật – Nền tảng vững chắc để Việt Nam trỗi dậy

Hà Thủy Nguyên Trích từ Book Hunter Tự do học thuật là vấn đề then chốt trong việc nâng cao dân trí. Một nền học thuật không tự do, tức là không có sự lành mạnh thì không có giáo dục nhân văn, không có tự do tư tưởng, và điều đó đồng nghĩa với việc hết thế hệ này đến thế hệ khác, người dân trở thành đám đông bị dắt mũi bởi các thế lực kiểm soát hệ thống. Xem thêm: “Lời kêu gọi Việt Nam trỗi dậy” Chính trị hóa nền học thuật là một trong những trở ngại lớn cần phải đối mặt ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới chứ không phải chỉ riêng Việt Nam. Bởi, bản chất của học thuật là hoàn toàn “vô chính phủ”, nghĩa là để giữ một thái độ khách quan và vì cộng đồng, giới học giả cần thiết phải đứng ngoài sự ảnh hưởng tư tưởng của nhà nước hay dân tộc của mình. Đương nhiên điều này là rất khỏ thực hiện và khó được chấp nhận. Tuy nhiên, nếu Tự do học thuật chỉ được hiểu là chống lại chính trị hóa học thuật thì đó là cách nhìn hoàn toàn thiển cận về vấn đề này. Bởi khả năng “chính trị hóa học thuật” chỉ có thể thực hiện được khi nền học thuật ấy đang ở trong những tình trạng sau: Độc quyền thông tin và kiến thức  Ở Việt Nam, nếu ai đã từng là một sinh viên , chắc hẳn phải trải qua cảnh khó khăn trong việc tìm số liệu hoặc tài liệu để hoàn thành bài luận của mình. Không dễ dàng gì để các sinh viên tiếp cận với các viện nghiên cứu chuyên ngành, hay thậm chí là bất lực trong việc xin xỏ từ thư viện của khoa. Các thư viện công như Thư viện Quốc gia hay Thư viện địa phương, các bạn chỉ có thể tiếp cận các sách tồn kho của các Nhà xuất bản, và muốn nghiên cứu chuyên sâu các bạn phải có giấy giới thiệu của cơ quan nghiên cứu nào đó như Viện chuyên ngành hoặc trường đại học. Nếu bạn là một người nghiên cứu tự do mà không thuộc bất cứ cơ quan nghiên cứu nào lại càng khó tiếp cận hơn với các tư liệu chuyên ngành. Điều này dẫn đến một tình trang là đa số công chúng không hiểu các cơ quan nghiên cứu (đặc biệt là trực thuộc nhà nước) đang làm gì. Đây là một điều hoàn toàn bất...

Read More
Tục trồng cây nêu ngày Tết Nguyên Đán truyền thống và biến đổi
Jan28

Tục trồng cây nêu ngày Tết Nguyên Đán truyền thống và biến đổi

Lý Viết Trường Trích từ Việt Văn Mới Mỗi năm cứ vào độ cuối tháng Một1 đầu tháng chạp âm lịch, trước sau tết đại hàn một chút ít, bao giờ cũng vậy các làng quê Việt Nam chẳng ai bảo ai, rồi ai cũng nói, rồi ai cũng nghe những câu mà ai cũng biết “Lại sắp tết rồi” hay “Năm hết tết đến, tháng ngày thoi đưa”. Người nói, người nghe ai cũng có một cảm xúc trào dâng trong lòng mà chẳng biết diễn tả như thế nào mà chỉ biết lòng ta sao cứ nao nao xúc động. Tục trồng cây nêu truyền thống Tết một thời điểm đánh dấu sự thay đổi cũ – mới dù chỉ một vài dây giao thừa ngắn ngủi mà người ta chờ đón và chuẩn bị mọi thứ từ trước cả tháng. Người ta chuẩn bị cái gì ư, nhiều lắm nào là dọn dẹp nhà cửa, lau bàn thờ gia tiên, mua sắm đồ đạc thức ăn, quần áo mới… nhưng tựu chung lại dù nhà nghèo hay giàu có cũng đều có những thứ như câu hát cổ sau đã gói gém khá nhiều phong tục: Thịt muối dưa hành câu đối đỏ Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh. Nói đến cây nêu ắt hẳn ai cũng đều gọi nhớ lại một cảnh sắc đặc biệt của tết nông thôn Việt Nam xưa với những cây nêu để cả ngọn được trồng ở mỗi sân nhà, sân chùa làng mỗi chiều ba mươi tết. Theo truyền thuyết xưa kể lại, “Cây nêu là dấu tích, hiện vật, bằng chứng của cuộc đấu tranh dành đất giữa người và quỷ, trong cuộc đấu tranh đó con người đã thắng. Để khẳng định phạm vi ranh giới, đất đai con người đã treo chiếc áo cà sa lên ngọn cây nêu. Bóng áo tỏa trùm tới đâu quỷ phải lùi tới đó. Áo cà sa treo lên gặp gió tỏa rộng hết đất liền quỷ phải ra biển đông ở. Trên ngọn nêu thường treo lá dứa, túm lông gà, lá thiên tuế hoặc những chiếc khánh bằng đất nung, những con cá đất nung, cùng một tán tròn bằng tre, nứa dán giấy đỏ. Hoặc có nơi còn treo những chiếc đèn lồng, đèn xếp nhỏ hoặc xếp tiền âm. Ở mặt đất người ta rắc vôi hình cánh cung mũi tên chỉ ra cổng xung quanh cây nêu để xua đuổi quỷ”.2 Người ta cho rằng những vật treo trên cây nêu đều nhằm mục đích bảo vệ và cầu mong hạnh phúc cho con...

Read More
“Dị chân dung” của nhà văn Đặng Thân
Aug22

“Dị chân dung” của nhà văn Đặng Thân

Hà Thủy Nguyên Book Hunter Đã lâu tôi không đọc văn học Việt Nam vì thấy rằng chẳng có gì mới. Cho dù có cố vùng vẫy thế nào thì các tác giả nước ta cứ loanh quanh giống một ai đó của phương Tây hiện đại (modernism). Sau đó bắt đầu dội lên cơn sốt Hậu hiện đại (postmodernism) của một nhóm văn nghệ sĩ tân tiến, cái sự giống ấy lại càng được nhân lên nhan nhản. Có lẽ khả năng bắt nhịp với những tư tưởng thời thượng của người Việt luôn nhanh hơn khả năng tư duy và hành động, nên cho dù nền tảng xã hội vẫn chưa đạt được đẳng cấp “hiện đại” thì văn học nghệ thuật đã nghiễm nhiên bước vào hậu hiện đại để “sánh vai với các cường quốc năm châu”. Một đất nước với những con người chưa được hiện đại hóa nhưng nói ngôn ngữ hậu hiện đại, thật khó tránh khỏi sự bắt chước lố bịch kiểu “Monkey see, monkey do” khiến người đọc cảm giác như mình bị lôi ra làm thí nghiệm cho mấy món ăn hỗn hợp không theo quy tắc nào cả. Và thế đấy, nhiều người xếp Đặng Thân vào đám hỗn hợp ấy. Anh chưa bao giờ nhận mình là một nhà văn hậu hiện đại, anh chỉ cười một cái và im lặng. Nếu trong “Dị nghị luận – Đồng chân dung”, Đặng Thân phác họa chân dung của rất nhiều “kẻ sĩ” thì bây giờ, với bài viết này, tôi cũng thử cố phác vài nét về anh. Có thể bức chân dung ấy không giống anh mà giống hình ảnh phản chiếu của anh trong trí óc tôi. Tuy nhiên, tôi có thể khẳng định luôn rằng: với tôi, Đặng Thân chẳng dính dáng gì mấy đến cái thứ người ta vẫn gọi là hậu hiện đại, mà ngược lại, cái đó dính dáng đến anh nhiều hơn. Có lẽ nãy giờ đã xong phần căng toan, phông nền. Trước khi bắt đầu, tôi phải khoe chút kiến thức đã. Vì khi đọc chương 2 về “Kẻ sỹ cội nguồn cảm hứng sáng tạo & Xuất xử”, đọc đến đoạn anh viết về cái chết, tôi chợt nhớ ra một nhân vật kỳ thú mà ít người biết đến: một nhà thơ triết gia La Mã cổ đại thuộc trường phái nguyên tử luận có tên Lucretius. Ông làm thơ giữa những cơn điên loạn và cuối cùng tự sát ở tuổi trung niên. Trong trường ca duy nhất còn lại của ông “Tìm về bản chất tự nhiên”, ông cho rằng các ký tự cũng tựa như những...

Read More
“V for Vendetta” – Cuộc nổi dậy của lý tưởng
Jun19

“V for Vendetta” – Cuộc nổi dậy của lý tưởng

Anonymous “V for Vandetta” là một series truyện tranh nổi tiếng vào thập niên 80-90 của thế kỷ 20 (Thomas Moore & David Loyld) kể về một giả tưởng đen tối dự báo về sự cầm quyền độc tài ở nước Anh trong tương lai và cách thức con người phản kháng chống lại hệ thống. Nhân vật chính là V và Evey, những nạn nhân của hệ thống, đã tổ chức một cuộc đánh bom tòa nhà quốc hội vào ngày 5-11, kỷ niệm 400 năm ngày Guy Fawkes âm mưu làm nổ điện Westminster (1605). Biểu tượng V với chiếc mặt nạ Guy Fawkes đã gây một sức ám ảnh lớn với giới trẻ Âu Mỹ. Năm 2005, “V for Vandetta” được chuyển thể thành phim bởi anh em nhà Wachowski, tác giả của phim “The matrix” – 2000 và “Cloud Atlas” – 2013. Mở đầu bộ phim là lời kể lại của Evey như một sự khẳng định về sức mạnh của lý tưởng: “Chúng ta được bảo rằng hãy ghi nhớ lý tưởng chứ không phải con người. Bởi vì con người có thể gục ngã, ông ta có thể bị bắt, bị giết và bị lãng quên. 400 năm sau một lý tưởng vẫn có thể thay đổi thế giới. Tôi đã tận mắt chứng kiến sức mạnh của lý tưởng, người ta giết chóc và chết để bảo vệ chúng. Nhưng bạn không thể hôn một lý tưởng, ôm lấy hay chạm vào nó. Lý tưởng không thể chảy máu, chúng không biết đau, chúng không biết yêu…” Bỏ qua tất cả những gì bạo lực, cực đoan, những hạn chế của đặc trưng văn hóa, chúng ta sẽ hiểu được rằng tác giả của “V for Vandetta” và ẩn ý của đạo diễn trong việc kích động một nghệ thuật nổi dậy mới – điều mà các cuộc bạo loạn trước đây chưa từng có trong lịch sử. Bởi thế mà V với chiếc mặt nạ Guy Fawkes trở thành biểu tượng chung cho Tổ chức hacker thế giới Anonymous. Các cuộc nổi dậy trong lịch sử không dựa trên sự thật, chúng đều được tổ chức bằng những lời hứa hẹn của các lãnh tụ chính trị về một tương lai tốt đẹp hơn. Thế nhưng, tương lai của các cuộc nổi dậy hay cách mạng đều là chuẩn bị một cái lồng mới tinh vi hơn để thay thế cái lồng cũ, những “lời nói dối trắng” đã bị bôi bẩn theo năm tháng và trở thành tội ác được giấu diếm để duy trì quyền lực. Chỉ khi hệ...

Read More
%d bloggers like this: