Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những thành tố cơ bản trong việc thiết lập nên tảng pháp quyền

Lê Duy chuyển ngữ, CTV Phía Trước
Brian Z.Tamanaha, St. John’s University – School of Law

Cho tới tận bây giờ, những cuộc tranh cãi về chủ đề “pháp quyền” vẫn còn đang nảy lửa. Chủ yếu, các nhà học giả cũng như các nhà hoạch định chính sách vẫn còn có những ý kiến khác nhau về định nghĩa của từ pháp quyền, các nhân tố hoặc những yêu cầu của nó, lợi ích mà nó mang lại cũng như những giới hạn, liệu nó có phải là điều tốt mọi lúc, mọi nơi và còn nhiều những câu hỏi phức tạp khác2. Đây là những vấn đề rất cơ bản và nền tảng, tuy nhiên chúng có thể gây ra lung túng cho những người không phải là chuyên gia mà muốn nắm được những hiểu biết cơ bản về khái niệm quan trọng này. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quát về các khía cạnh của pháp quyền. Tuy nhiên, đây không thể xem là một tài liệu đầy đủ và cũng không thể trả lời hết những câu hỏi khó về pháp quyền, do đó chúng ta sẽ không bàn về bất cứ tranh cãi mang tính triết học cũng như lý thuyết về pháp quyền trong bài này. Thay vào đó, bài nghiên cứu là một dẫn nhập có tính thực tiễn, giải quyết những vấn đề rất cơ bản, hướng tới những hoàn cảnh và mối quan tâm của các xã hội đang phát triển pháp quyền. Những chủ đề thảo luận sẽ được trình bày theo thứ tự sau: Định nghĩa, các chức năng, những lợi ích, các nhân tố. Một vài điểm quan trọng sẽ được trình bày ở mỗi chủ đề trên, theo sau là một số nhận xét phụ về những giới hạn và các mối lo ngại.  Sau khi trình bày hết những chủ đề này sẽ có một đoạn giới thiệu ngắn gọn về tại sao một số khái niệm nhất định thường gắn bó với pháp quyền không được nhắc đến. Sau cùng sẽ kết thúc bằng một vài lý do để chúng ta phải cẩn trọng về pháp quyền. Như dẫn nhập, tính hữu dụng của bài nghiên cứu này hi vọng là sẽ làm độc giả hài lòng mà không cảm thấy nhàm chán với sự đơn giản hóa các khái niệm cũng như thiếu đi các sắc thái cảm xúc của bài viết.

Xem phần I: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Định nghĩa và các chức năng của pháp quyền

Phần II: Dẫn nhập ngắn gọn về pháp quyền: Những lợi ích chính của pháp quyền

***

Những thành tố cơ bản trong việc thiết lập nền tảng pháp quyền và những vấn đề tương ứng

1. Chia sẻ định hướng rộng rãi trong xã hội – giữa các công dân với quan chức nhà nước – rằng Luật pháp thực sự thống trị và nên thống trị.

Để pháp quyền được tồn tại, mọi người cần tin tưởng vào nó và tuân thủ nó. Họ cần xem đó như là một bộ phận tồn tại cần thiết, hợp lý trong hệ thống pháp lý – chính trị của họ. Thái độ này bản thân nó không phải là một điều luật. Nó là một quan niệm chính trị chung được thêm vào trong hệ thống tín ngưỡng văn hóa. Khi niềm tin này được phổ biến, pháp quyền có thể có sức bật và sống sót qua nhiều thế hệ, vượt qua được cả sự miệt thị của các quan chức nhà nước. Tuy nhiên, khi mà niềm tin này không được phổ biến thì phá quyền có thể trở nên rất yếu và gần như không có tiếng nói.

Tín ngưỡng là những đối tượng không được xếp vào sự kiểm soát của con người, cho nên việc in sâu pháp quyền vào tín ngưỡng khi mà nó chưa tồn tại ở trong đó là một điều rất khó khăn. Một vấn đề đó là trong nhiều xã hội, chính phủ không được tin tưởng và luật pháp làm cho người dân sợ hãi và tránh xa. Điều này thường xảy ra trong những xã hội nơi mà luật pháp đã có một quá trình lịch sử dài hoặc ngắn trong việc áp chế chuyên quyền, hoặc là trong những xã hội mà quan chức nhà nước thường bị xem là tham nhũng và yếu kém, hoặc cũng có thể ở trong những xã hội luật pháp bị xem như không công bằng hoặc chỉ là dành cho một nhóm người ở tầng lớp thượng lưu. Trong những trường hợp mà luật pháp và hệ thống pháp lý đã được chuyển giao từ một nơi nào đó khác – như đã được nói ở trên, thì nhiều người sẽ không đồng cảm với (thậm không không thèm đếm xỉa tới) luật pháp, làm cho việc phát triển định hướng văn hóa trở nên khó khăn hơn, dù chẳng có thể thay đổi theo thời gian. Hơn nữa, khi mà một xã hội bao gồm nhiều sự khác biệt văn hóa, tôn giáo, hoặc các nhóm dân tộc mà luật pháp nơi đó chỉ áp dụng cho một nhóm người thì những nhóm khác có thể xem luật pháp khi đó như một mối đe dọa, và thường thì họ sẽ không thích thú với ý tưởng rằng luật pháp nên thống trị.

Đây là một thành tố thiết yếu của pháp quyền, nhưng nó lại là điều khó khăn nhất để đạt được. Trên hết tất cả, để niềm tin này được tồn tại thì người dân cần đồng cảm với luật pháp và xem nó như là một thứ xứng đáng để thống trị. Niềm tin vào pháp luật của đại đa số không dễ mà có, và nó đòi hỏi nhiều thời gian để trở thành những gì được xem là tương đương với cách nhìn văn hóa về luật thông qua xã hội hóa.

2. Sự hiện diện của một bộ máy tư pháp [tòa án] độc lập

Một bộ máy tư pháp độc lập (còn được gọi là tòa án độc lập) là một điều cực kỳ quan trọng đối với cả hai chức năng của pháp quyền: đó là phương thức quan trọng để gắn kết quan chức nhà nước với pháp luật (theo chiều dọc) và để giải quyết những mẫu thuẫn giữa công dân với nhau (theo chiều ngang). Phân xử giữa các cá nhân cũng như các nhóm người cần phải cam kết với việc hiểu cũng như áp dụng luật pháp đối với tất cả mọi người (cả quan chức nhà nước) dựa theo những điều đã đồng ý, một cách công bằng và không có thiên vị hoặc tác động từ bên ngoài nào.

Một bộ máy tư pháp độc lập tương đối rất khó để thành lập cũng như duy trì. Tối thiểu, nó đòi hỏi sự phân bổ đầy đủ tài nguyên: cơ quan làm việc, nhân viên tài năng, sự truy cập vào tài nguyên pháp lý, lương bổng hợp lý, và sự đảm bảo công việc. Bời vì bộ máy tư pháp thường không có quyền chỉ đạo trực tiếp vào lực lượng cảnh sát hoặc bất cứ cơ quan thực thi pháp luật nào, một điều kiện thiết yếu đối với sự độc lập của bộ máy tư pháp này là những nhân viên nhà nước khác cần phải tôn trọng sự độc lập của họ và tuân thủ theo lệnh của tòa án. Quay lại thành tố đầu tiên ở trên, để một bộ máy tư pháp được tồn tại độc lập thì cần phải có văn hóa dân tộc mạnh mẽ rằng tòa án không nên bị can thiệp và những quyết định pháp lý của họ phải được tuân thủ. Một bộ máy tư pháp độc lập cũng bị phụ thuộc vào sự tồn tại của nghề pháp lý cam kết vào việc duy trì luật pháp. Những quan tòa được chiêu mộ từ nghề này và phải được truyền thụ những giá trị của pháp quyền; nghề này cần phải hỗ trợ tích cực bộ máy tư pháp và sẵn sàng bảo vệ nó tới cùng khi hệ thống này bị đe dọa.

3. Sự tồn tại của ngành nghề pháp lý và truyền thống pháp lý mạnh mẽ nhằm cam kết vào việc giữ gìn Pháp quyền.

Một ngành nghề pháp lý và truyền thống pháp lý mạnh mẽ được phát triển tốt cam kết vào việc giữ gìn luật pháp là cần thiết vì một vài lý do sau: để phát triển một bộ máy pháp luật một cách mạch lạc và phù hợp nhằm đạt được tính dễ tiên đoán và tính ổn định trong pháp luật; để cung cấp dịch vụ pháp lý thiết yếu nhằm đảm bảo sự tuân thủ theo pháp luật (theo diều dọc lẫn chiều ngang); để bổ sung những vị trí pháp lý (gồm quản lý, công tốt viên, và quan tòa) với tôn chỉ là luật pháp cần phải thống trị; và để bảo vệ pháp quyền khi hệ thống này bị đe dọa. Nếu thiếu đi những luật sư cam kết với luật pháp và pháp quyền thì sẽ không thể có được pháp quyền, vì kiến thức, hành động, và những sự định hướng của các luật sư chính là những nhân tố truyền tải luật pháp trong xã hội – họ chính là nhóm người mà những hoạt động của họ trực tiếp cấu thành nên luật pháp. Xây dựng nghề nghiệp pháp lý và truyền thống pháp lý mạnh mẽ đòi hỏi một hệ thống giáo dục pháp lý truyền tải kiến thức pháp luật và in sâu những giá trị pháp lý vào những người mà chúng đào tạo, và việc này phải thu hút và tái sản xuất những người muốn cam kết vào luật pháp cũng như phát triển kiến thức pháp luật.

Một vấn đề tiềm tàng đối với thành tố này tồn tại trong những xã hội – nơi mà chỉ có những người giàu có hoặc chỉ môt nhóm người được lựa chọn mới được học kiến thức pháp luật hoặc chỉ họ mới được ngồi vào những chiếc ghế trên chính trường bởi vì điều này gây nên rủi ro trong việc phát triển và áp dụng luật pháp chỉ để nhằm phục vụ lợi ích của nhóm người đó bằng sức lực của nhóm người khác. Điều này tạo nên sự bất công trong pháp luật. Khi đó người dân sẽ hiểu luật pháp một cách lệch lạc và điều này trái với thành tố đầu tiên, kiềm hãm niềm tin chung về pháp luật nên việc pháp luật thống trị sẽ trở nên rất khó khăn.

Không có một thành tố nào trong ba thành tố kể trên dễ dàng đạt được nếu thiếu sót một trong ba nguyên tắc đó, nhưng tình hình trở nên phức tạp hơn vì mỗi thành tố này lại phụ thuộc vào các thành tố khác theo nhiều cách khác nhau. Chúng khác biệt nhưng cũng móc ngoặc vào nhau, và mỗi cái thì lại phụ thuộc vào một kim tự tháp các điều kiện hỗ trợ từ kinh tế, chính trị, và văn hóa. Đây là những bức tường xã hội, văn hóa và thể chế của pháp quyền, và chúng không phải hoàn toàn do con người thiết kế và kiểm soát. Tất cả những điều này làm cho chúng trở nên khó khăn vô cùng trong việc đặt những thành tố của pháp quyền vào đúng vị trí và lại càng bất khả thi để thực hiện điều đó một cách nhanh chóng. Có thể phải cần tới một quá trình dài, thậm chí một vài thế hệ, để: xây dựng niềm tin chung trong lòng người dân rằng pháp luật thực sự và nên thống trị; xây dựng một bộ máy tư pháp độc lập; và xây dựng một nghề nghiệp pháp lý cũng như truyền thống pháp lý cam kết vào việc gìn giữ pháp quyền. Tin tốt đó là khi những điều này xảy ra, tính chất liên kết sẽ làm cho pháp quyền trở nên tràn đầy nhựa sống.

Kỳ tới: Những điều không được đề cập đến trong khía cạnh cốt lõi của pháp quyền

© Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Leave a Reply

%d bloggers like this: