Phù Sa
CTV Phía Trước

Nằm ở khu vực trung tâm của đồng bằng Sông Cửu Long, giữa sông Tiền và sông Hậu, Vĩnh Long có một quá trình hình thành và phát triển lâu dài. Đặc biệt, Vĩnh Long còn được biết đến là nơi sản xuất gốm đỏ nổi tiếng trong cả nước, xuất khẩu sang nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên, từ năm 2008 đến nay, khi suy thoái kinh tế lan rộng, nghề gốm Vĩnh Long đang đứng trước những khó khăn lớn. Vấn đề cấp bách được đặt ra là làm sao để giữ gìn và phát huy những tinh hoa của làng nghề truyền thống.

Những kỹ thuật công phu

Người thợ đang làm mộc từ khuôn thạch cao

Để có được một sản phẩm gốm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu thì đòi hỏi người làm gốm phải trải qua các quá trình công phu từ khâu chọn đất, làm khuôn, ra mộc, canh lửa,…

Đất làm gốm là loại đất sét chắc và dẽo. Loại đất này do những hạt phù sa mịn chìm sâu vào lòng đất tích tụ lâu ngày tạo thành mỏ đất sét. Khâu làm khuôn là quan trọng nhất. Người thợ làm khuôn phải thật sự khéo tay và giàu kinh nghiệm bởi có khuôn đẹp mới làm ra được những sản phẩm tinh xảo. Khuôn chủ yếu làm từ thạch cao vì bền và tạo được độ nét cho gốm.

Bước tiếp theo là cho đất sét vào khuôn để làm ra mộc và đem phơi dưới trời nắng. Sau khi mộc khô thì cho vào lò để đốt.

Yếu tố sống còn của sản phẩm là kỹ thuật nung. Người canh lò còn được gọi là thợ lửa. Thợ lửa rất giàu kinh nghiệm trong việc đo nhiệt độ của lò mà không cần dùng bất kỳ một loại máy móc nào. Họ chỉ cần một cây gạt trấu xuống nhiều hay ít, lửa sẽ giảm hay mạnh lên theo đúng nhiệt độ cần nung. Nhiệt độ chính là yếu tố quyết định màu sắc của gốm.

Kinh tế khó khăn

Phơi mộc đồ gốm

Từ năm 2007 trở về trước là thời kỳ hoàng kim của gốm đỏ Vĩnh Long. Khách hàng châu Âu rất ưa chuộng mặt hàng này. Vào thời điểm đó tỉnh Vĩnh Long có hơn 100 doanh nghiệp tham gia sản xuất gốm, cao điểm có đến 120 doanh nghiệp với qui mô sản xuất lớn nhỏ khác nhau. Nhiều doanh nghiệp lớn có đến 70, 80 lò nung. Sản xuất gốm đỏ đã góp phần lớn trong việc giải quyết lao động và chiếm tỷ trọng lớn trong giá trị sản xuất công nghiệp của địa phương. Các doanh nghiệp đã làm gia tăng giá trị của nguồn tài nguyên đất sét Vĩnh Long.

Tuy nhiên, bước sang năm 2008, do ảnh hưởng của suy thoái kinh tế toàn cầu, nhu cầu gốm đỏ xuất khẩu cũng giảm dần. Ở Việt Nam, tình trạng lạm phát kéo dài dẩn đến chi phí tăng cao làm nhiều cơ sở bị thua lỗ không còn vốn để tiếp tục sản xuất. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động chuyển sang các ngành nghề khác như chăn nuôi, trồng trọt. Một số người vì quá yêu gốm không thể bỏ được thì hoạt động cầm chừng bắng cách nung gạch ống, gạch tàu, ngói đỏ… bán cho các cửa hàng vật liệu xây dựng.

Đốt lò nung gốm bằng trấu

Có thể nói, những doanh nghiệp còn duy trì sản xuất cho đến thời điểm hiện nay ngoài lợi nhuận trong kinh doanh còn có một yếu tố khác đó chính là sự yêu nghề, muốn duy trì việc làm cho công nhân lao động và mong mỏi có thể tiếp tục phát huy một ngành nghề truyền thống. Đó chính là lý do mà các doanh nghiệp cũng đang nỗ lực để tự cứu mình. Họ cố gắng đưa ra những sản phẩm mới, đa dạng về mẫu mã lẫn màu sắc nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng khắc khe của thị trường.

Một nguyên nhân khác dẫn đến tình trạng giải thể là do sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp. Việc bán phá giá đã làm ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng sản phẩm, làm mất uy tín công nghệ gốm đỏ Vĩnh Long.

Cào chậu bằng lược cho ra sản phẩm độc đáo, mới lạ

Mặt khác, gốm Vĩnh Long xuất khẩu đi các nước châu Âu, châu Mỹ, … nhưng hầu hết sản phẩm đều phải qua các công ty trung gian tại thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai. Các lò gốm ở Vĩnh Long chủ yếu tồn tại dưới mô hình “Cơ sở sản xuất” hay “Doanh nghiệp tư nhân” nên chưa đủ năng lực và trình độ xuất khẩu sản phẩm trực tiếp. Bên cạnh đó, quy trình sản xuất lạc hậu, lỗi thời từ hàng chục năm qua chưa đổi mới nên chất lượng sản phẩm không được nâng cao. Nguồn tài nguyên đất sét và chất đốt cũng ngày một cạn kiệt do sự khai thác quá nhiều. Môi trường ngày càng ô nhiểm do khí thải từ các lò nung gốm bằng trấu.

Do đó, để tồn tại và phát triển bền vững, các cơ sở sản xuất gốm cần có sự chuyển đổi công nghệ và bắt tay hợp tác bởi không ai có thể cứu mình bằng chính mình. Với sự đầu tư đổi mới trong sản xuất cùng sự liên kết chặt chẻ trong kinh doanh, chúng ta có quyền tin rằng gốm Vĩnh Long sẽ có thể phục hồi và vươn xa hơn nữa trong nền kinh tế thế giới.

© TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Share on Facebook

Scridb filter