Lý thuyết Hiện tại sinh động như lý thuyết của cá tính

 Trần Đức Thảo (1993)
Nguyễn Hoài Vân dịch từ Pháp Văn

Lý thuyết Hiện tại Sinh Động mở đường cho một  công trình cho đến nay chưa từng được thực hiện trong khoa học.

Xem Phần I: Luận lý Hiện tại sinh động: Vì một Luận lý Hình thức và Biện chứng

Phần II: Luận lý Hiện tại sinh động: Biện chứng Luận lý như biện chứng tổng quát của sự Hội nhập Thời gian

tran-duc-thaoTrong suốt truyền thống ba ngàn năm tư duy khoa học, người ta quan niệm đối tượng của nghiên cứu như một hệ thống tương quan giữa những sự vật. Tức là các sự vật chỉ được biết đến qua tương quan giữa chúng với nhau, khiến cho mỗi sự vật tự nó được định nghĩa như giao điểm của vô số tương quan mà nó có thể có. Nói cách khác, sự hiện hữu của sự vật ấy được biết đến như sự thu hẹp vào một trung tâm giữa các tương quan, cụ thể là bị trừu tượng hóa thành một điểm.

Đây chính là vấn nạn mà Aristote đã nêu lên qua câu nói vẫn còn giá trị cho đến ngày nay, rằng : « Chỉ có khoa học trong tổng quát, chỉ có hiện hữu trong cá biệt » (4).

Người ta có thể tạo nên những liên hệ rất tế nhị giữa khoa học nói chung và những ngành khoa học, hay nói cách khác, đặc thù hóa sự tổng quát. Nhưng cái đặc thù ấy vẫn còn tổng quát đối với sự cá biệt. Nó sẽ không bao giờ trở thành cá biệt.

Thật ra, khoa học có thể đạt đến hiện hữu qua kỹ thuật. Tuy nhiên, một cách cụ thể, khoa học chỉ đạt được đến hiện hữu ở một số điểm gặp gỡ. Nó không thể nắm bắt hiện hữu tự thân, tức hiện hữu cá biệt, hay cá tính của cái hiện hữu cá biệt ấy (4).

Tóm lại, triết lý khoa học, toán học và khoa học thực nghiệm, trong suốt ba ngàn năm phát triển, đã đem lại cho loài người những thành quả lớn lao trong việc làm chủ thiên nhiên, trong khi chính con người là một hiện hữu thuộc về thiên nhiên. Nhưng loài người đã không tiến được bước nào trong việc giải đáp bài toán đặt ra bởi sự hiện hữu cá biệt, và bởi vấn đề cá tính của sự hiện hữu ấy, vì nó đã bị đơn giản hóa thành một điểm, qua việc lượng tính các tương quan.

Đến thời đại tân tiến, chủ nghĩa phê phán đã thần thánh hóa phát biểu của Aristote, cho rằng : sự hiểu biết chỉ có khả năng nắm bắt những hiện tượng được xác định bởi tương quan giữa các hình thái của cảm thọ và lý trí. Hiểu biết không thể đạt đến sự vật tự nó, sự vật tự thân.

Nhược điểm ấy được bù đắp bởi các chủ nghĩa lãng mạn và hiện sinh, với cái giá phải trả là khước từ khoa học và suy tư thuần lý.

*

* * *

Mãi đến giữa những biến động của thế kỷ 20, triết lý của Husserl mới vượt qua được những giới hạn của chủ nghĩa phê phán (cho rằng hiểu biết không thể đạt đến sự vật tự thân – NHV), với luận lý hình thức và tiên nghiệm (5). Rồi, trong thập niên 1930, triết học này đi sâu vào những phân tích nền tảng về Hiện Tại Sinh Động, được hướng dẫn bởi thuyết Nhân Bản và sử quan thực tế, qua tập Krysis (Khủng Hoảng).

Thực tại sinh động chủ yếu là cá tính cụ thể, đặc thù, của hiện hữu, được cấu thành vào mỗi giây lát qua sự hội nhập thời gian, tức trong sự vận động nội tại của giây lát ấy, hay sự trở thành nội thân của nó, để tự nó kiện toàn sự chuyển dịch của mình sang giây lát kế tiếp.

Một thí dụ biện chứng nội tại của Hiện Tại Sinh Động có thể được nhìn thấy qua sự hội nhập thời gian trong sinh học.

Vào mỗi giây lát, cá thể sinh học (6) xuất hiện như một hệ thống chức năng kế thừa quá khứ, với những gì lắng đọng từ quá khứ ấy, nhưng vẫn còn hiện hữu qua sự tồn đọng, để kết hợp với hiện trạng của lúc này.

Hệ thống chức năng sinh học tồn đọng trong hiện trạng của lúc này, đồng thời liên hệ với hoàn cảnh của cái lúc này ấy, tạo nên một sức ép trên sự chuyển hóa hoạt động của hệ thống chức năng kia, đưa nó hội nhập vào tương lai sắp xảy đến. 

Sự đối kháng giữa chức năng tồn đọng và chức năng hướng đến tương lai, chính là mâu thuẫn nội tại của cá thể sinh học.

Mâu thuẫn này mang tính thống nhất trong sự đồng hóa (tức việc thu nhập các chất nuôi dưỡng được cá thể sinh học biến thành chính nó – NHV), để tái tạo cá thể sinh học trong sự hiện hữu vào lúc này của nó, khiến cho : nó là cái nó là, thể hiện công thức luận lý trực tiếp : điều gì hiện hữu thì hiện hữu.

Tính thống nhất của mâu thuẫn (giữa chức năng tồn đọng và chức năng hướng đến tương lai – NHV) đồng thời đi chung với sự đối kháng giữa các mâu thuẫn ấy, thể hiện bằng sự phân hủy và đào thải, đặt cá thể này trên con đường tan biến, khiến cho : nó hiện hữu và không hiện hữu, theo nghĩa nó không còn hiện hữu.

Tuy nhiên khi chuyển từ hiện hữu sang không hiện hữu, theo nghĩa không còn hiện hữu, chỉ một phần của cá thể sinh học biến đi, đó là chất liệu bị phân hủy và đào thải. Phần được tái tạo của nó vẫn tồn tại, qua sự đồng hóa. Phần được tái tạo ấy là cái cấu trúc của cá thể sinh học tuần tự lắng đọng theo nhịp tái tạo, trong dòng chảy của sinh hoạt của nó, từ lúc này hướng đến tương lai. Tức là : cá thể kia không còn hiện hữu, nhưng vẫn hiện hữu.

Sự lắng đọng tức thời, tái tạo cấu trúc sinh học qua sự đồng hóa, và biểu hiện như sự tồn đọng bên trong chức năng sinh học, được lưu truyền bởi chính sự chuyển trôi của nó. Đồng thời cái chức năng được tái tạo và vẫn còn hiện hữu ấy (« vẫn còn hiện hữu » vì vẫn giữ những đặc tính của nó – NHV), hiện lên như tương lai sắp xảy đến, trong đó sự trở thành của cá thể sinh học vào giây lát hiện tại, kiện toàn vận động « trôi chảy, chảy đi, và đến với sự chảy đi » trong nó, để chuyển sang giây lát kế tiếp.

Như thế, vận động nội tại của cá thể sinh học trong giây lát hiện tại, được định nghĩa như bước  chuyển của chức năng tồn đọng trong hiện trạng lúc này, sang chức năng hướng đến tương lai, với sự đối kháng giữa « chức năng » và « vận hành » bên trong cá thể ấy. Sự thống nhất của mâu thuẫn bên trong này chính là khả năng đồng hóa. Và sự đối kháng giữa các mặt đối lập của nó, là phân hủy và đào thải.

Bước chuyển nội tại từ Tồn Đọng trong hoàn cảnh của Lúc Này, đến áp lực Hướng Tiền, được nhìn  như khái niệm « Nisus », tức đà phóng ẩn tàng trong cá thể sinh động. Điều này hoàn tất với sự lắng đọng tức thời và sự tồn trữ trong cá thể ấy của công năng đồng hóa đang diễn ra, khiến cho cấu trúc chủ trì chức năng sinh học của nó được tái tạo. Cấu trúc được tái tạo và lập tức lắng đọng này hiện ra, qua  sự tồn đọng trong nó, như chiều hướng sắp đến của tương lai, để biểu hiện bằng tương lai thực sự sắp hiện lên. Như thế, đà phóng nội tại, Nisus, chấm dứt bằng thôi thúc lao tới, hay Appetitus (Appetitus đến từ căn Ấn Âu « pete- » là « lao tới » – NHV). Trong Appetitus, cá thể sinh học kiện toàn sự vận động bao gồm « trôi chảy, chảy đi, và đến với sự chảy đi » trong giây lát hiện tại , để chuyển trôi vào giây lát kế tiếp.

*

* * *

Rõ ràng là trong toàn bộ sự hội nhập thời gian của cá thể sinh học, chúng ta đã giả định trước những dữ kiện từng được thu đạt bởi khoa học thực chứng. Những dữ kiện này định ra các khái niệm chức năng và cấu trúc sinh học, khái niệm chuyển hóa, vận hành, đồng hóa, phân hủy và đào thải, cùng với sự tái tạo của cấu trúc chức năng.

Cùng lúc, chúng ta đã hội nhập các dữ kiện thực chứng ấy trong sự vận động nội tại của cá thể ở  giây lát hiện tại. Tức là : quá khứ được tồn trữ, sự hiện hữu trong lúc này, áp lực hướng tiền, thống nhất mâu thuẫn nội tại và đối kháng giữa các yếu tố đối nghịch, sự tái tạo của cá thể và sự lắng đọng lập tức của nó như sự tồn đọng nội thân, trong đó, việc tự nó trở thành được kiện toàn trong sự chuyển trôi sang giây lát tiếp theo. Nói cách khác, « biện chứng sinh học hội nhập thời gian » thu nạp các dữ kiện khoa học thực chứng, mang tính cách đơn thuần trí năng, rồi nâng chúng lên dạng thức cảm thông  (7) để hiểu cá thể sinh học trong sự hiện hữu của nó. Cá thể ấy không còn bị đơn giản hóa, bởi trí năng phân tích thực chứng, như một tập hợp các tương quan bên ngoài nó, được tập trung vào một giao điểm trừu tượng. Cá tính hiện ra qua vận động nội tại, trong giây lát hiện thời, được kết thúc trong chính nó, bằng sự chuyển trôi vào giây lát kế tiếp.

*

* * *

Sự « hiểu biết cảm thông » (7) cho phép chúng ta nắm bắt tính đồng nhất cụ thể của một cá thể sinh học trong sự trở thành của nó ở giây lát hiện tại. Sự trở thành ấy tự chấm dứt và tự đổi mới bằng cách chuyển trôi từ chính nó sang giây lát kế tiếp. Như thế, sự lưu chuyển nội tại từ giây lát hiện tại đến giây lát tiếp theo, duy trì cái cá tính trong nó, suốt dòng thời gian (tức là duy trì những đặc tính đủ để người ta vẫn nhận ra « nó là nó » – NHV).

Sự hiện hữu của một cá tính có giới hạn, nhưng di sản của nó được truyền lại trong sự chuyển lưu đến các thế hệ sau. Như thế, trong sự vận động nội tại nhân lên nhiều lần của chúng, các cá thể sinh học liên tục chảy trôi, với những thời kỳ, chu kỳ, thời đại, để qua sự trở thành nội tại của chúng, cấu thành các hình thức sinh học phát triển (« nó là nó », nhưng cũng « không còn là nó », cho phép sự tiến hóa thành những sinh vật mới, phát triển hơn – NHV).

Trong sự phát triển nội thân của các cá thể sinh học như thế, sự xuất hiện của những hình thức mới mẻ làm cho khoa học thực chứng lúng túng. Lý do vì khi chỉ phân tích các tương quan ngoại tại, tập trung vào cá thể như một giao điểm trừu tượng, thay vì thông hiểu sự vận động nội thân của các cá thể hiện thực, thì, dù cho sự phân tích từ bên ngoài ấy có phong phú cách mấy, cũng không thể hiểu nổi tính sáng tạo của các cá thể này. Trước vấn đề đặt ra bởi thuyết tiến hóa, sinh học cơ giới tự phân ra thành rất nhiều trường phái, mà vẫn không cho thấy được là làm thế nào để liên kết các kết quả nghiên cứu của mỗi phương pháp, nếu tiếp tục đứng trên quan điểm thực chứng của sự phân tích ngoại tại.

Chỉ có sự « hiểu biết cảm thông » mới làm sáng tỏ sự phát triển nội thân trong tiến trình tiến hóa. Điều này  càng đúng trong lãnh vực tiến hóa của hành vi. Sự phong phú của lãnh vực này, ngay từ khởi thủy của sinh vật đa bào, đã xây dựng nên tiền đề của sự vận động có xu hướng với tính đối kháng giữa vận động trương lựcvận động từng  kỳ (sẽ được khai triển – NHV), trong đó người ta nhận ra, từ loài « ruột khoang » (Coelentéré), cái nguồn gốc sẽ cho ra ý thức nơi con người. Tuy nhiên, sự phong phú này lại bị thần kinh học cơ giới xóa nhòa và đơn thuần làm lẫn lộn với khái niệm phản xạ, được sơ lược hóa một cách trừu tượng.

21/2/1993

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Trackbacks/Pingbacks

  1. Lý thuyết Hiện tại Sinh động như Lý thuyết của Tính Kết hợp | Tạp chí Thanh Niên Phía Trước - [...] Phần III: Lý thuyết Hiện tại sinh động như lý thuyết của cá tính [...]
  2. NHẬT BÁO BA SÀM : TIN CHỦ NHẬT 27-1-2013 « Ngoclinhvugia's Blog - [...] Trần Đức Thảo: Lý thuyết Hiện tại sinh động như lý thuyết của cá tính [...]
  3. Tin Chủ Nhật, 27-01-2013 « BA SÀM - [...] Trần Đức Thảo: Lý thuyết Hiện tại sinh động như lý thuyết của cá tính [...]

Leave a Reply

%d bloggers like this: