Một hướng đề xuất dạy môn Văn

Linh Sơn
CTV Phía Trước

Trong dự án cải cách toàn diện giáo dục từ năm 2015 sắp tới đây nền giáo dục Việt Nam sẽ đi về đâu? Câu hỏi đó còn chờ đợi sự thức tỉnh của những người trong cuộc. Mỗi môn học có những đặc trưng riêng, ở đây tôi chỉ lạm bàn về đường hướng thay đổi của môn Ngữ Văn đặt trong tổng thể đời sống văn hóa cũng như ngành khoa học xã hội và nhân văn.

Khiếm khuyết và hệ lụy

Trước giải phóng giáo dục miền Nam Việt Nam không có khái niệm Ngữ Văn mà có môn học gọi là Quốc Văn. Theo đó, những tác phẩm văn học nước ngoài được dịch sang tiếng Việt cũng có thể thuộc phạm trù này. Bởi các tác phẩm ấy được diễn ngôn bằng tiếng Việt, bằng văn hóa Việt. Bỏ qua những kì thị dân tộc về chính trị một thời, tôi nghĩ rằng đây là một hướng giáo dục rất đáng để chúng ta xem xét lại. Cái sai lầm lớn nhất của giáo dục dạy văn hiện nay là không nhìn rõ tận gốc giá trị thực tiễn của việc dạy văn là gì và nhầm lẫn, đánh tráo khái niệm bắt nó phải gồng gánh quá nhiều những trọng trách nặng nề tính chính trị.

Tôi muốn khẳng định, không thể có kiểu dạy văn để giáo dục tâm hồn một cách hạn hẹp chỉ bằng các giá trị nhân đạo và hiện thực mà bấy lâu nay ta quan niệm. Muốn tiếp nhận hiện thực, một kiểu hiện thực sắc nét và sinh động hãy đọc báo chí. Đôi khi tri thức trong một tác phẩm tiểu thuyết dông dài không bằng một kì dã ngoại sinh động. Muốn tự tu dưỡng tâm hồn nào là tình thương, nào là tình yêu nước, lòng nhân hậu…hãy tìm đến đạo đức học và kinh điển sách vở của các tôn giáo sẽ hay hơn rất nhiều.

Lẽ dĩ nhiên văn chương có thể đem đến cho chúng ta tri thức hiện thực đời sống và thanh lọc, làm đẹp tâm hồn con người theo cách riêng của nó. Nhưng nếu chỉ nhìn văn chương như vậy đúng là thiển cận – thậm chí dùng ngôn ngữ của giới trẻ thời này là sến, là xa rời thực tế cũng chẳng sai. Vậy thì văn chương đem đến cho con người cái gì? Và thông qua dạy văn, ta dạy cái gì cho học trò là cần thiết, là thực tiễn. Theo tôi, việc này phải bắt đầu từ ngôn ngữ.

Cái sai lầm của ta là sau giải phóng, chương trình dạy văn quá nặng nề về việc truyền thụ các tác phẩm thơ, truyện. Đó là một phần không thể thiếu. Thế nhưng bản thân người học văn còn cần có ngôn ngữ, có tri thức về văn hóa, kĩ năng hùng biện thuyết phục đám đông và cần cái cai phông văn hóa về đạo đức, triết học. Thế nên trong kì đổi sách mới nhất, có lẽ các nhà biên soạn đã ý thức phần nào. Xen lồng vào các tác phẩm là những bài văn chính luận, những bài nghị luận xã hội, các bài diễn văn, diễn từ, các loại văn nhật dụng. Nhưng một khiếm khuyết khác vẫn chưa được khắc phục đã dẫn đến hệ lụy: học trò cấp ba hay sinh viên đại học viết một bài văn mà chính tả và lỗi ngữ pháp sai be bét, từ ngữ thì dùng thiếu chính xác – thậm chí ngô nghê và tuyệt nhiên không thấy một chút sự độc lập nào trong tư tưởng và vốn văn hóa đời sống.

Khiếm khuyết đó là gì?

Đó là nghèo nàn về vốn tri thức tiếng mẹ đẻ. Học văn làm gì với những lời lẽ khoa trương đầy nhân đạo, gào thiết những điệp khúc hào hùng những tình cảm sướt mướt mà thê thảm thay không có khả năng diễn đạt chính xác những điều ấy thành ngôn từ trực tiếp. Chỉ mới nói là diễn đạt cho đúng chuẩn tiếng mẹ đẻ thôi chứ chưa đòi hỏi diễn đạt cho hùng hồn, cho thuyết phục. Ngôn ngữ mỗi dân tộc truy càng sâu càng hé lộ ra nội hàm văn hóa đặc trưng và năng lực tư duy của con người, ngôn ngữ là lớp vỏ của tư duy. Thế nên dù ta có nhồi nhét mãi bao nhiêu đạo đức cao siêu thì cũng chỉ là vô nghĩa khi mà học trò không được hoàn thiện kĩ năng về ngôn ngữ. Tại sao một sinh viên ngành y đỗ kì thi đại học khố B điểm rất cao, thành tích chuyên môn xuất sắc nhưng phát ngôn lời lẽ cọc cằn thậm chí ngớ ngẩn, ngấp ngứa? Tại sao một người tốt nghiệp đại học lại không vượt qua được kì phỏng vấn? Đó là vì họ không được giáo dục về ngôn ngữ để khai phá tư duy để từ đó định hình phong cách và bản lĩnh ứng xử trong giao tiếp.

Văn là vẻ đẹp ngôn từ

Người ta nói văn chương là nghệ thuật ngôn từ. Điều đó hiển nhiên đã được thừa nhận. Không phải chỉ có văn chương mới làm đẹp tâm hồn con người, nhưng văn chương là lĩnh vực diễn ngôn tất cả các ý tưởng bằng hệ thống câu từ, lí lẽ, lập luận một cách tinh tế và thuyết phục nhất. Do đó, người học văn, cái trước hết là phải hoàn thiện về ngôn ngữ. Cái sắc sảo, cái hàm súc, cái trong sáng, sang trọng và chính xác trong hành văn và giao tiếp, ứng xử mới là điều mà dù đọc bất kì tác phẩm nào, đối tượng nào trong lĩnh vực văn chương cũng cho ta khai thác được. Một người có năng lực khoa học cao nhưng tại buổi phỏng vấn việc làm phát âm trọ trẹ, dùng từ ngớ ngẩn, diễn đạt lời lẽ không trơn tru thì không khỏi khiến người khác phải nghi ngờ về năng lực tư duy của anh ta. Một nguyên thủ quốc gia hay một người phát ngôn bộ ngoại giao có chức sắc cao, học hàm học vị giáo sư tiến sĩ nhưng lại nói năng thiếu duyên, thiếu tư cách và khí chất thì không ai tôn trọng. Văn chương trước hết phải dạy cho con người làm chủ tiếng nói của mình, từ đó sử dụng nó hiệu quả trong hành xử chứ không phải ôm đồm những bài học về chiến tranh về cách mạng mệt mỏi. Cái đó sử sẽ làm tốt hơn.

Theo tôi, giáo dục dạy văn ở phổ thông nên chia thành 2 cấp độ: Cấp độ chuyên sâu và cấp độ đại trà. Cấp độ chuyên sâu dành cho nhóm học sinh phân ban có nhu cầu tìm tòi toàn diện về các phạm trù giá trị và thi pháp có tính học thuật. Còn đối với nhóm đại trà chỉ chú trọng việc dạy văn làm sao giúp các em ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp là đủ. Tránh áp đặt nhưng bài học giáo điều sẽ rất xa rời khó được học trò tiếp cận. Trong giao tiếp, trong ứng xử cái gì làm cho người ta gây thiện cảm và tác động đến nhận thức người khác? Thì đó chính là văn hóa, là những hiểu biết sơ đẳng về đạo đức, lối sống, triết học. Vậy nên hãy lấy giao tiếp và ngôn ngữ làm hệ quy chiếu ta vẫn có thể khai phá cho học sinh, giáo dục con người, giáo dục tâm hồn. Thay vì bắt học trò học tác phẩm truyện ngắn tại sao không đọc các bài biên khảo về văn hóa của Sơn Nam, Toan Ánh, Trần Quốc Vượng?

Tôi rất thích quan niệm của người Trung Quốc xa xưa: Văn sử triết bất phân. Với Khổng Tử, văn trước hết là vẻ đẹp của ngôn từ. Văn truyền tải cái hay cái đẹp bằng lớp từ ngữ đẹp. Mà muốn tạo ra lớp từ ngữ đẹp thì phải có tri thức, có nền tảng văn hóa tốt. Việc phân lập văn và sử như hôm nay lẽ dĩ nhiên có cái lí của nó nhưng cũng dẫn đến hệ lụy học trò chỉ hiểu văn chính là Chí Phèo, là Thơ Duyên chứ không bao giờ trân trọng thẩm mĩ ngôn từ và vẻ đẹp trang nhã của những bài biên khảo hay sử kí.

Văn chương đặt trong tổng thể đời sống văn hóa, nó chạm đến chúng ta trước hết bằng lớp vỏ ngôn từ. Viết một quảng cáo thuộc lĩnh vực truyền thông và kinh tế mà không có trí tưởng tượng và khả năng khơi gợi sẽ khó lòng tạo ấn tượng. Viết một bài diễn văn thuộc lĩnh vực chính trị nếu nghèo về kĩ năng lập luận và hiểu biết sẽ không thể đánh động nhân tâm, thể hiện đường lối. Bởi thế, một văn bản có tính chất quan phương chính trị như Bình Ngô Đại Cáo lại được gọi là tác phẩm, là văn chương bởi ngoài tư tưởng và mục đích, nội dung chính trị toàn bộ văn bản ấy toát lên tài hùng biện lập luận sắc sảo, là hệ thống hình ảnh, ngôn ngữ giàu chất hình tượng. Cái chất văn trong Bình Ngô Đại Cáo không phải là tuyên ngôn độc lập hay lòng yêu nước – cái đó thuộc về chính trị và lịch sử, cái gọi là chất văn chính là tài sử dụng ngôn từ của Nguyễn Trãi. Thế nhưng ta đã quá quen với lối nghĩ ôm đồm mà nhầm lẫn nên học văn bản này chỉ chăm chăm vào các giá trị về tư tưởng và chính trị. Dạy văn, chỉ cần nhìn khác đi một chút, mọi việc sẽ trở nên rất sâu và rất vui, nhẹ mà sâu.

Xóa ranh giới giữa văn và sử

Các nhà văn lớn đạt giải Nobel văn chương của thế giới của thế kỉ XX như Alber Camus hay Jean Paul Sart, sản phẩm của họ nào có phải là tập thơ hay tiếu thuyết mà chúng là những công trình luận về tư tưởng về triết học. Bên cạnh mảng sáng tác, các nhà văn lớn luôn có những công trình tiểu luận về học thuật và triết học rất xuất sắc. Và đôi khi cái tầm của họ do các công trình tiểu luận đó quyết định. Học văn là học cách tư duy về cuộc sống, là học cách giao tiếp và hùng biện cho ấn tượng, cho thuyết phục, thậm chí ám ảnh chứ không phải học về tình yêu quê hương hay vẻ đẹp của con sông thơ thẩn. Cái thẩm mĩ của văn chương không phải chỉ là thẩm mĩ của đời sống và tư tưởng – cái này ta đã nói nhàu nát, mà còn là thẩm mĩ của ngôn từ và cao hơn là thẩm mĩ của văn hóa sống.

Do đó, đề xuất của tôi là nên xác định lại yêu cầu của việc dạy văn là gì và hướng trọng tâm vào nó. Tuyệt đối không nhầm lẫn với đạo đức hay chính trị. Môn văn không bao giờ bị coi thường hay bị cho là thiếu thực tế nếu biết định hướng theo giáo dục tư duy hùng biện và năng lực giao tiếp, năng lực làm chủ ngôn ngữ. Người ta ghét văn vì bắt môn này luôn gặm nhắm mãi câu chuyện than nghèo tố khổ của Chí Phèo hay ngâm ngợi mãi những bài thơ cách mạng của Tố Hữu. Học truyện vẫn học, đọc thơ vẫn đọc nhưng nên thu hẹp lại. Những học sinh nào chuyên sâu ban C sẽ dạy toàn diện, còn với học sinh đại trà chỉ nên dạy vài một số tác phẩm, giới thiệu chấm phá là đủ.

Cũng nên thoát khỏi cái kiểu dạy văn theo tiến trình lịch sử nặng nề. Hãy thiết kế chương trình mà tiêu chí lựa chọn và sắp xếp dựa vào giá trị thực tiễn của các văn bản đem lại cho người học chứ không phải cứ tác phẩm lớn, tác phẩm yêu nước là phải buộc học. Người Trung Hoa rất mạnh dạn cắt Lỗ Tấn đưa Kim Dung vào sách giáo khoa. Các bang của Mỹ cho phép người dạy và học lựa chọn tác phẩm thích để đi sâu. Còn Việt Nam, chúng ta cứ áp đặt từ tư tưởng đến cách nghĩ. Hãy xóa đi ranh giới thô thiển giữa văn và sử. Có một sự thật hãi hùng là các học sinh đi thi học sinh giỏi quốc gia môn lịch sử chỉ viết bài theo kiểu gạch đầu dòng mà không biết viết thành bài luận. Lỗi đó của ai?

Còn rất nhiều vấn đề nhức nhối, ở đây tôi chỉ đưa ra hướng đề xuất về việc khai thác chức năng, hiệu quả của việc dạy văn sao cho đúng với bản chất của nó. Hãy bắt đầu môn văn từ cái gốc của nó là ngôn ngữ, từ ngôn ngữ chuyển hóa thành ngôn từ và giao tiếp, từ ngôn ngữ khai phá văn hóa và tâm hồn. Hãy dạy văn để cung cấp cho học trò cái phông văn hóa để biết cách cư xử, giao tiếp và năng lực tư duy nhạy cảm chứ đừng tạo ra những cổ máy gào thét những lời yêu đương và tình cảm sướt mướt sáo rỗng như những con rô bót thiểu năng như hiện nay.

Đề xuất này sẽ tiếp tục được triển khai cụ thể trong các bài sau. Mong nhận được trao đổi của bạn đọc, gửi về họp thư phiatruoc@phiatruoc.info.

© TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Trackbacks/Pingbacks

  1. NHẬT BÁO BA SÀM : TIN THỨ BẢY 23-2-2013 | Ngoclinhvugia's Blog - [...] Một hướng đề xuất dạy môn Văn [...]
  2. Tin thứ Bảy, 23-02-2013 « BA SÀM - [...] Một hướng đề xuất dạy môn Văn [...]

Leave a Reply

%d bloggers like this: