Một hướng tiếp cận bài thơ “Bảo kính cảnh giới” – số 43 của Nguyễn Trãi

 Hoàng Nam
CTV Phía Trước

“Bảo kính cảnh giới” – số 43 (hay còn được nhà biên soạn sách giáo khoa lớp 10 gọi là “Cảnh ngày hè”) là một trong những bài thơ Nôm thể hiện rõ nỗi niềm ưu dân, ái quốc của Nguyễn Trãi. Giá trị tư tưởng của bài thơ là điều ai cũng có thể nhận ra, song cái cách thể hiện tâm sự của tác giả trong bài thơ này không phải là một mẫu chung duy nhất. Đứng ở góc độ cảm thụ cá nhân, tôi có một hướng đề xuất cách cảm thụ khác mà tôi cho rằng nó có vẻ hợp với đặc trưng thẩm mĩ của văn học trung đại hơn.

Xưa nay khi tiếp cận bài thơ này, thông thường người ta sẽ chia bố cục bài thơ thành hai phần. Sáu câu đầu được xem là phần tả cảnh thiên nhiên mùa hè. Hai câu thơ sau là tâm sự sâu kín của tác giả về khát vọng đem lại cuộc sống no ấm, thái bình thịnh trị cho nhân dân. Theo tôi, lối hiểu này cần xét lại. Bởi nếu như vậy sáu câu thơ đầu của Nguyễn Trãi sẽ sa vào lối tả chân, vịnh cảnh rất thường tình. Nhiều người cho rằng bài thơ bộc lộ sâu sắc vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi qua tình yêu và sự rung cảm tinh tế trước vẻ đẹp của thiên nhiên. Điều đó không sai nhưng nếu dựa vào quy luật tượng trưng của văn học trung đại thì nó khập khiễng quá. Và kết quả là, khi cảm thụ, chúng ta hay có những lối viết rất thật thà, “chân thiệt”: Mở đầu bài thơ là khung cảnh thiên nhiên thơ mộng… Hiện lên trong mắt nhà thơ là hình ảnh cây hòe đang căng tràn nhựa sống… Nhà thơ miêu tả một cách sinh động khung cảnh mùa hè…

Tại sao tôi lại nói điều đó có vẻ ngô nghê? Văn học Trung đại xưa nay không có khái niệm miêu tả. Đó là từ diễn đạt theo cảm quan hiện đại sau này. Hoặc nếu có dùng từ này thì đừng hiểu một cách công thức là Nguyễn Trãi đang đi lòng vòng khu vườn mùa hè hay bắt ghế ngồi thơ thẩn ngắm cảnh rồi đặt bút ra viết…

Tất cả những hình ảnh trong thơ cũng là hình ảnh của đời sống nhưng được sử dụng với tư cách là những biểu tượng được lựa chọn để phóng chiếu tư tưởng nhà văn. Hình ảnh của thiên nhiên trong thơ được khúc xạ, được ánh xạ, được sử dụng một cách có quy ước theo mục đích tỏ bày tư tưởng nào đó chứ không phải là hình ảnh hiện ra mồn một trong mắt các nhà thơ ngay lúc họ đang viết. Thế nên, không có chuyện Nguyễn Trãi tả cảnh mùa hè để phô diễn tình yêu thiên nhiên hay vẻ đẹp tâm hồn ở đây. Đôi khi những công thức sáo rỗng, cũ kĩ đó là thứ thuộc về sách vở hàm lâm do ta quy ước, người tiếp nhận cứ lấy suy nghĩ của mình rồi áp đặt cho tác giả.

Tôi thì nhìn cảnh đấy với tư cách là những biểu tượng có tính chất ám thị. Nhịp đập trái tim thổn thức của Nguyễn Trãi không nên cứ bị gán ghép để gặm nhắm vài ba thứ tình cảm kiểu tình thương mến thương nghèo nàn đó. Vậy Nguyễn Trãi gửi gắm điều gì? Gửi gắm bằng cách nào?

Rồi hóng mát thuở ngày trường

 Ngay ở câu thơ đầu tiên đã chưa đựng sự bất thường phổ biến. Đó là lối viết thơ xen câu lục. Nhưng cũng ở câu thơ này còn chứa đựng cái bất thường hiếm gặp. Rồi hóng mát – trong một buổi rỗi rãi, Nguyễn Trãi đi hóng mát, hít thở khí trời, chiêm ngưỡng tạo vật. Thế nhưng thời gian được đong đếm một cách đầy tâm trạng: ngày trường – ngày dài. Tại sao lại là ngày dài? Với một con người có triết lí hành động và hành động như Nguyễn Trãi mà lui về miền thôn dã để ngắm cảnh quả là một điều khác thường. Thế nên thời gian trôi đi rất nặng nề, dài dằng dặc. Trong khi tứ thơ ở vế đầu của câu thơ gợi ra trạng thái thư thái, nhàn tản thì từ trường ở cuối câu lại tạo ra âm hưởng trái ngược, có tính trì kéo, não nề.

Thêm một gợi ý khác khiến chúng ta suy nghĩ. Theo nhiều phán đoán, rất có thể tác giả viết bài thơ này lúc lui về Côn Sơn ở ẩn. Cuộc đời làm quan của Nguyễn Trãi phải có rất nhiều thăng trầm. Thuở hàn vi, chưa dựng nên cơ nghiệp nhà Lê, Nguyễn Trãi xứng đáng được gọi là bậc khai quốc công thần có công đi đầu. Thế nhưng sau khi đuổi xong giặc Minh, vua lại không tin dùng Nguyễn Trãi. Tai họa từ người anh em họ Trần Nguyên Hãn đã khiến ông bị nghi oan là kẻ có dòng giống tạo phản. Từ đó, cái chí cứu đời giúp đời của Nguyễn Trãi không thể thực hiện được nữa. Vua chỉ xem ông như con rối. Chốn quan trường nhơ nhuốc. Và Nguyễn Trãi đành từ quan một cách bất đắc chí. Bước chân từ quan của Nguyễn Trãi không dứt khoát giống như Nguyễn Bỉnh Khiêm, bước chân ấy ra đi một cách chua xót đầy phân vân, nuối tiếc. Bởi với Nguyễn Trãi, làm quan là đem tài trí, đức độ của mình ra để phò vua, cứu dân. Ông không phải là người ham mê danh lợi nhưng thiết tha theo đuổi nghiệp làm quan để sửa đời, cứu người. Ông từ quan để giữ gìn khí tiết, vì lòng tự trọng và quan trọng hơn là ông ý thức mình không thể phát huy tư tưởng “đại dụng” giúp đời.

Sau đó triều đình nhà Lê đã mời Nguyễn Trãi trở về làm quan. Và không chần chừ gì hơn, ông đã quay lại để rồi chuốc lấy thảm án Lệ chi viên. Với Nguyễn Trãi ta phải hiểu cho đúng là, ông là con người có khí tiết thanh cao, coi thường danh lợi nhưng không bao giờ có cách nghĩ từ quan, yếm thế an nhàn mà luôn chấp nhận dấn thân, hành động dù phải trả một cái giá rất đắc vì lợi ích chung.

Hiểu điều này để thấy rằng, tâm sự của Nguyễn Trãi được gửi gắm một cách hết sức sâu kín và độc đáo ở ngay 6 câu thơ tả cảnh chứ không phải chỉ nằm ở hai câu cuối.

Đọc bài thơ ta thấy hệ thống hình ảnh thiên nhiên được gợi tả không phải chỉ là sự mô phỏng hình ảnh thiên nhiên thông qua cái nhìn mà là sự lựa chọn để ám thị, để tượng trưng cho nỗi lòng tác giả:

Hòe lục đùn đùn tán rợp giương
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ
Hồng liên trì đã tiễn mùi hương

Đây là ba câu thơ thể hiện rõ nhất tính chất biểu trưng của hình ảnh thiên nhiên. Cây hòe là loại cây gắn liền với trường ốc khoa cử, cũng là loại cây đặc trưng của mùa hè. Từ láy đùn đùn gợi tả sức sống lan tỏa và sự vận động từ bên trong làm cho cây hòe đang từng phút sinh sôi, vươn mình, cựa quậy để che mát một góc trời. Cây thạch lựu trổ hoa cũng là một dấu hiệu khác của cao điểm mùa hạ. Những bông hoa thạch lựu đang nở được tác giả liên tưởng như nhựa sống đang phun trào mạnh mẽ, vẻ đẹp, sức sống và sự vận động bên trong làm cho sự vật trở nên có thần, có hồn. Hoa sen trong hồ thì tỏa hương thơm ngào ngạt. Cặp hư từ còn, đã làm bổ tố cho hai động từ phun, tiễn là cặp từ có giá trị biểu thị sắc thái rất đắt. Còn, đã – tức là mô tả một điều gì đó đã diễn ra trong quá khư và vẫn đang còn diễn ra ở thời khắc hiện tại. Hạ đã đến giai đoạn cuối mùa nhưng sức sống của nó thì vẫn cuồn cuộn như chưa bao giờ dứt.

Bức tranh thiên nhiên trong ba câu này được mô tả trong trạng thái dương tính, vận động mạnh mẽ từ bên trong. Gam màu đỏ, hồng thiên về sắc thái nóng. Cả ba câu thơ tạo ra một trạng thái vần chuyển hừng hực sức sống, thứ sức sống dồn nén, phun trào từ bên trong. Ta liên tưởng, những hình ảnh ấy ám thị cho ngọn lửa lòng thiêu đốt của tác giả. Nguyễn Trãi ngắm cảnh tưởng chừng ông đang nhàn nhưng không, cảnh vận động trong tư thế sôi sục. Cuối hạ rồi mà ngọn lửa hạ vẫn rạo rực cũng như Nguyễn Trãi tuổi đã xế chiều mà khát khao cống hiến cho đời thiết tha như chàng trai trẻ tuổi. Nếu như nói thơ chạm đến trái tim người đọc bằng con đường cảm tính, trực giác thì đây là một trường hợp như vậy.

Chính từ nỗi lòng giấu kín ấy, cảnh chỉ là cái cớ được miêu tả để gợi lên ẩn ức trong tâm can Nguyễn Trãi. Bài thơ thoáng nhìn tưởng ông an nhàn nhưng thật ra cái tâm của ông không hề bình yên và luôn luôn xáo động. Nỗi lòng ưu dân ái quốc còn cánh cánh bên lòng thì Nguyễn Trãi không bao giờ cho mình phút giây thư thái. Hai câu cuối nội dung đã quá rõ khát vọng ở Nguyễn Trãi. Theo tôi, nên bỏ đi cái cách phân tích tác phẩm theo kiểu chiết tự làm cho rõ nghĩa từng câu từ mà bỏ qua cái phông văn hóa thời đại. Mỗi bài thơ có nhiều cách hiểu, với tôi đó là cách hiểu có thể chấp nhận được. Tuy Nguyễn Trãi tuổi đã xế chiều nhưng tâm hồn vẫn cuồn cuộn ngọn thủy triều, hừng hực ngọn lửa nhiệt huyết thiết tha giúp đời. Phút giây bình an, lánh xa quan trường, thoạt nhìn cảnh tưởng đâu ông an nhàn, nhưng thực ra ngọn lửa hạ – ngọn lửa của khát vọng cống hiến trong ông vẫn luôn sôi sục.  

© 2013 TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC

 

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

2 Comments

  1. Rỗi hóng mát thuở ngày trường
    Hoè lục đùn đùn tán rợp trương
    Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ
    Hồng liên trì đã tịn mùi hương
    Lao xao chợ cá làng ngư phủ
    Dắng dỏi lầu cầm ve lầu tịch dương
    Dẽ có ngu cầm đàn một tiếng
    Dân giàu đủ khắp đòi phương

  2. Tôi thấy bài thơ Bảo kính cảnh giới mà quý vị phân tích, có nhiều sai khác với các bản tôi đã từng được biết.

    Rất may, là bài thơ này tôi đã được học với thầy Khổng Thành Ngọc – lần đâu tiên tôi học thơ theo 1 cách mới hoàn toàn – nên tôi rất ấn tượng & còn thuộc cho đến bây giờ.

    Tôi xin chép lại:
    Rỗi hóng mát thuở ngày trường
    Hồng liên trì đã tịn mùi hương
    Lao xao chợ cá làng ngư phủ
    Dắng dỏi lầu cầm ve lầu tịch dương
    Dẽ có ngu cầm đàn một tiếng
    Dân giàu đủ khắp đòi phương

    Tôi mong quý biên tập xem xét & chỉnh sửa lại nếu thấy cần thiết.

Leave a Reply

%d bloggers like this: