Những mùa lúa rẫy!

Nguyễn Bổng
CTV Phía Trước

Từ lâu, các dân tộc thiểu số ở Trường Sơn – Tây Nguyên thường có truyền thống sản xuất lúa rẫy. Ngay như những tộc người ở vùng thấp, có điều kiện đất đai và tiếp thu sản xuất lúa nước từ người Kinh từ lâu, nhưng sản xuất lúa rẫy vẫn còn khá phổ biến. Trong bài viết này, chúng tôi giới thiệu một số kinh nghiệm sản xuất lúa rẫy của tộc người Kor (một dân tộc thiểu số trong thành phần 54 dân tộc Việt Nam, sinh sống chủ yếu trên các huyện Tây Trà, Trà Bồng tỉnh Quảng Ngãi và các vùng lân cận). Và có thể nói không ngoai, nếu như người Kinh tự hào có văn minh lúa nước, thì đồng bào Kor cũng tự hào có kinh nghiệm làm lúa rẫy lâu đời. Thế nhưng kinh nghiệm ấy bây giờ đã không còn giúp được dân làng no cái bụng.

Kinh nghiệm sản xuất lúa rẫy

“Tháng Ba mùa con ong đi lấy mật, mùa con voi xuống sông hút nước, mùa em đi phát rẫy làm nương,…”. Lời bài hát Tháng Ba Tây Nguyên, của nhạc sĩ Văn Thắng đã phản ảnh phần nào cuộc sống sinh hoạt mùa vụ của đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống trên dãy Trường Sơn hùng vĩ, gắn liền với các hiện tượng tự nhiên, lặp đi lặp lại theo chu kỳ như hình thức nông lịch. Nằm trong vùng không gian văn hóa chung đó của các dân tộc Tây Nguyên, từ xa xưa lao động sản xuất đảm bảo cuộc sống chủ yếu của người Kor dựa vào nghề phát rẫy làm nương – mỗi năm một mùa rẫy, và trong chừng mực nào đó, cũng có thể hiểu một mùa rẫy là một năm.

Mùa rẫy mới của người Kor bắt đầu kể từ cuối tháng Hai, khi trai tráng trong làng đi tìm chọn đất rẫy tỉa lúa. Rẫy được chọn tỉa lúa là rẫy phát lần đầu, có độ mùn cao, tuy nhiên do thời tiết khắc nghiệt, do địa hình đồi dốc dễ bị xói mòn, độ mùn nhanh chóng suy thóai, nên rẫy lúa sau khi sản xuất vài ba vụ sẽ bỏ hoang vài ba năm, nhằm phục hồi độ phì nhiêu. Đó chính là kinh nghiệm canh tác, và cũng là nguyên nhân, là nhu cầu phải du canh (dẫn đến du cư) của người Kor.  Sau khi đã chọn được mảnh đất ưng ý, người Kor phát một chòm nhỏ làm dấu, sau vài ba đêm nếu Thần linh báo mộng lành (theo cách cảm nhận của tộc người), rẫy sẽ được chủ nhân phát tỉa lúa, nếu ngược lại phải đi kiếm chỗ khác. Ở một số buôn làng người Kor hiện nay còn có tục xin phép Thần linh bằng cách dâng lễ vật gồm trầu, cau, cá niên khô… và cầu xin Thần Đất, Thần Núi cho phép được phát nương tỉa lúa, lúa cho nhiều hạt, chim, sóc, thú dữ không phá lúa.

Đầu tháng Ba, công việc phát rẫy bắt đầu, thời gian kéo dài vài chục ngày, tất cả thành viên gia đình không phân biệt nam, nữ đều tham gia. Các dụng cụ sử dụng phát rẫy chủ yếu là rựa, dao, và cách thức tiến hành phát rẫy là từ dưới thấp lên cao. Cuối tháng Tư khi cây cỏ phát trên rẫy đã khô, dân làng bắt đầu công việc đốt rẫy. Công việc này tuy đơn giản nhưng cũng phải có kinh nghiệm, người Kor có tập quán phát vòng quanh chu vi đám rẫy một khoảng rộng, dọn sạch để khi đốt lửa không cháy lan ra rừng; dân làng cũng qui định về thời gian đốt rẫy để hỗ trợ lẫn nhau; và cũng như khi phát, người Kor tiến hành đốt rẫy từ dưới thấp lên cao cho đến khi cháy hết các lọai cây đã phát.

Thu hoạch lúa rẫy bằng tay

Công việc tỉa hạt được tiến hành vào cuối tháng Tư, đầu tháng Năm. Người Kor quan niệm tỉa hạt là thả hồn Lúa về đất, nên thường tổ chức một số lễ nghi xuống giống trước ngày tỉa lúa. Ngày làm lễ, phụ nữ gùi lúa giống từ chòi (kho) về nhà làm lễ cúng Thần linh, xin Thần Đất, Thần Lúa cho lúa mọc đều, phát triển tốt, và hẹn ngày xuống giống phép – nghĩa là tỉa phép một ít giống trước khi tỉa chính thức (thường là khoảng vài ba ngày sau tỉa phép sẽ tỉa chính thức).

Theo chu kì sinh trưởng của một mùa lúa rẫy kéo dài từ 4 đến 5 tháng (tùy theo từng giống lúa). Giống lúa rẫy của người Kor là loại giống lúa nguyên chủng không bị lai căng, được lưu giữ từ bao đời nay. Lúa giống lúa trước khi tỉa được xử lý bằng phương pháp cổ truyền, nhằm khi tỉa xuống đất không bị các loại côn trùng như kiến, chim, chuột cắn phá. Ngày tiến hành tỉa lúa, người đàn ông trong gia đình chuẩn bị gậy chọc lỗ. Gậy được vót nhọn một đầu, người đàn ông đi trước dùng đầu nhọn của gậy để chọc lỗ, cự li khoảng một gang tay đến một gang rưỡi tay người lớn tuỳ theo độ phì của đất; người phụ nữ thì chuẩn bị ống nứa đựng hạt giống, đi lom khom theo người đàn ông, lấy tay bỏ lúa giống xuống lỗ và lấp lại. Thường thì người Kor tỉa lúa theo hàng ngang, từ trái qua phải, mỗi lỗ khoảng 4 đến 5 hạt lúa giống. Lúa sau khi tỉa hơn 1 tháng (khoảng tháng Sáu, tháng Bảy) sẽ đẻ nhánh. Thời gian này dân làng tập trung chăm sóc và làm cỏ cho lúa. Nhân lúc nghỉ trưa, người đàn ông còn vào rừng chặt cây lồ ô, bứt dây mây rừng để làm hàng rào quanh rẫy, chống thú rừng, chống chim, sóc cắn phá lúa. Đến tháng Tám, lúa trên rẫy bắt đầu làm đòng, trổ bông, người Kor làm chòi và ở hẳn trên rẫy để canh giữ. Nhiều nơi dân làng còn sáng tạo ra hình nộm, hoặc lợi dụng suối nước làm đàn đá, tạo âm thanh…. xua đuổi chim, thú phá hoại lúa. Cũng có nơi người Kor còn làm Ka-rã (nối dây kéo bao xung quanh rẫy lúa, trên đó gắn với nhiều chùm ống nứa), người canh chòi chỉ việc dùng tay kéo nhẹ dây, cả hệ thống bị tác động sẽ rung lên, tạo âm thanh nghe vừa vui tai, vừa có tác dụng xua đuổi chim, thú rất hiệu qủa.

Đến tháng Mười, lúa trên rẫy chín vàng, chủ nhà bàn với các thành viên trong gia đình và thông báo cho dân làng cùng giúp gia đình đi tuốt lúa về ăn cơm lúa mới. Định ngày ăn cơm lúa mới, người phụ nữ chủ nhà chuẩn bị tró (lọai gùi kín, nhỏ mang ngang thắt lưng, trước bụng) để bỏ lúa vào khi tuốt và chuẩn bị cái Weng (gùi lớn, đeo trên lưng) để cỏng lúa từ rẫy về nhà. Trước ngày lên rẫy tuốt lúa chủ nhà làm lễ cúng (lễ vật thường là con gà) để xin phép Thần Lúa, Thần Bếp, Thần Nhà cho phép gia đình đi rước hồn Lúa về nhà. Trong khi dân làng đang giúp gia đình tuốt lúa, chủ nhà chọn chỗ lúa tốt, chín đều, không bị thú rừng cắn phá hoặc ngã đổ để giữ riêng làm giống cho mùa rẫy năm sau. Và dân làng sẽ không quên tạ ơn “Thần Lúa”.

Dường như “Thần Lúa” cũng đã bất lực!

Canh tác lúa rẫy là hình thức sản xuất chính trong năm của đồng bào các dân tộc thiểu số, được mùa, mất mùa lúa rẫy sẽ quyết định sự no, đói của gia đình, của dân làng. Hạt lúa rẫy quan trọng như vậy đối với đồng bào Kor và các dân tộc ở Trường Sơn – Tây Nguyên, nhưng điều kiện canh tác của bây giờ đã không còn được như xưa. Bởi núi rừng đã được qui hoạch thành rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng kinh tế…, và dân làng thì không còn được quyền canh tác trên một số diện tích đất nương rẫy truyền thống của chính mình theo cách thức từ bao đời nay. Diện tích đất nương rẫy bị thu hẹp, năng suất ngày càng thấp (vì đất không có thời gian phục hồi độ phì nhiêu), trong khi tiến bộ khoa học về sản xuất lúa rẫy chưa được quan tâm nghiên cứu, và những phương thức sản xuất khác thay thế thì vẫn còn chưa thể đến được với đồng bào thiểu số, nên cái nghèo, cái đói như cái vòng luẩn quẩn cứ mãi đeo bám dân làng.

Hạt lúa rẫy làm ra khó nhọc vô cùng, người Kor xem lúa như Thần – “Thần Lúa”. Những mùa thu hoạch lúa rẫy đã không còn được như xưa, dân làng càng cúng tế cầu mong “Thần Lúa” với tất cả lòng thành khẩn, rất động lòng trắc ẩn, nhưng dường như “Thần Lúa” cũng đã bất lực bó tay, không còn cứu giúp gì được cho dân làng! Và những tháng cuối năm, khi mùa mưa đã xối xả và cái lạnh cũng ùa về, không gian núi rừng Trường Sơn – Tây Nguyên thêm u ám. Hạt cơm ít ỏi nấu từ lúa rẫy thơm ngon, hàm chứa trong đó những tinh tuý nhất của cả đất, trời và lòng người, nhưng không đủ làm cho cái bụng dân làng vơi cái đói. Và dân làng vẫn không thôi cầu nguyện: “Hú….hú…hú… ơi Thần Lúa, Thần Núi, Thần Sông đừng từ bỏ dân làng, hãy giúp dân làng làm được cái rẫy nhiều lúa như xưa, để cái miệng có cái ăn, cái bụng không bị đói, và dân làng sẽ tạ ơn, cúng trâu, cúng gà cho các Thần… hú…hú..hú…”./.

© TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2012

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Trackbacks/Pingbacks

  1. Anhbasam Điểm Tin thứ Ba, 20-11-2012 | bahaidao2 - [...] Đường luật (2) (Nguyễn Tường Thụy). - Lãng nhân Đỗ Đức (Nguyễn Thông). - Những mùa lúa rẫy! (TCPT). - …
  2. Tin thứ Ba, 20-11-2012 « BA SÀM - [...] Những mùa lúa rẫy! [...]

Leave a Reply

%d bloggers like this: