Phỏng vấn Francis Fukuyma: Sự trổi dậy của Trung Quốc, tình hình căng thẳng tại Đông Á và vai trò của Hoa Kỳ (Phần I)

TS Đỗ Kim Thêm dịch, CTV Phía Trước
Emanuel Pastreich, Tạp chí Diplomat

Phỏng Vấn: Francis Fukuyma                                       

Francis Fukuyama là nhà khoa học chính tri và nhà khoa học kinh tế chính trị hàng đầu cùa Hoa Kỳ. Ông là tác giả nổi danh với các tác phẩm The End of History and the Last Man (1992) và the Origins of the Political Order. Ông là chuyên gia cao cấp tại the Center on Democracy, Development and the Rule of Law at Stanford University.

Emanuel Pastreich là Giám đốc của Viện Châu Á. Nguyên bản của bài này được đặng tại Asia Today. Đây là bài phỏng vấn đầu tiên trong loạt bài do của Viện châu Á tổ chức.

***

Chúng ta bắt đầu với một câu hỏi đơn giản nhất của vấn đề. Nếu chúng ta muốn hiểu về những thách thức ở Đông Á hiện nay, đầu tiên chúng ta phải xem tại sao châu Á đã trở thành trung tâm trong nền kinh tế toàn cầu và đóng một vai trò ngày càng to lớn trong nền chính trị thế giới. Ông lý giải về sự thay đổi to lớn mà chúng ta đang chứng kiến ngày nay như thế nào?

Vâng, có một sự khác biệt đáng kể giữa các lĩnh vực kinh tế và chính trị. Rõ ràng, có sự thay đổi lớn lao nhất mà chúng ta quan sát được là trong lĩnh vực kinh tế. Chúng ta có thể lùi lại cho đến thời công nghiệp hoá của Trung Quốc sau Cách mạng Văn hóa và sự trổi dậy của bốn con hổ: Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan và Hồng Kông. Nhưng sự thay đổi theo khái niệm về quyền lực chính trị là một tiến trình chậm hơn nhiều nếu so với sự chuyển đổi kinh tế.

Nhìn chung, châu Á chưa tận dung hết khả năng của mình theo ý nghĩa để định hình cho các quy tắc về hệ thống toàn cầu và điều hướng mà việc quản trị toàn cầu đang hướng tới. Đó là vấn đề mà Joseph Nye đề cập là “quyền lực mềm” – khả năng của một quốc gia dự phóng với những ý tưởng và khái niệm, xây dựng các thể chế và cách áp dụng có gây ảnh hưởng. Các tụt hậu về mặt trình độ của các ý tưởng còn nghiêm trọng hơn sự tụt hậu theo khái niệm về quyền lực chính trị.

Vì vậy, nếu chúng ta nói về sự nổi lên của châu Á, chúng ta phải chắc rằng chúng ta hiểu rõ về những khía cạnh nào của việc trổi dậy này mà chúng ta đang đề cập đến. Nếu chúng ta đặt câu hỏi cụ thể: “Tại sao sự phát triển kinh tế của Đông Á thành công quá như vậy?” Chúng ta có thể nói với sự tự tin nhiều hơn về sự trổi dậy rõ nét, cho dù sự nó không nhất thiết là phải đáp ứng tất cả về những kỳ vọng truyền thống về quyền lực và ảnh hưởng ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, chúng ta có thể đoan chắc một điều là Trung Quốc sẽ tiếp tục gia tăng ảnh hưởng trong các vấn đề toàn cầu trong một tương lai gần.

Ảnh: WSJ

Ảnh: WSJ

Và tuy thế, sự trổi dây của Trung Quốc là một nghịch lý sâu xa. Trung Quốc đang gia tăng ảnh hưởng trong lĩnh vực chính trị và kinh tế ngày nay, và Trung Quốc kết ước với các dự án viện trợ quy mô lớn chưa từng có trong lịch sử. Đồng thời, nếu ông đến Thượng Hải, ông sẽ thấy ngày càng có nhiều sinh viên Trung Quốc học tiếng Anh và tìm cách ra nước ngoài để học tập tại các trường đại học Hoa Kỳ. Hiện nay, họ quan tâm nhiều hơn đến việc tới các nước tiên tiến nếu so việc này với cách đây hai mươi năm trước.

Xu hướng này là thực tế, nhưng có lẽ trào lưu này có nhiều liên hệ với sự thật là có nhiều người Trung Quốc có tiền để gửi con họ đến Hoa Kỳ để học hơn bất cứ điều gì khác. Tuy nhiên, chúng ta có thể thấy rằng dù Trung Quốc có sức mạnh về kinh tế, nhưng sức mạnh mềm về văn hóa và giáo dục vẫn còn thiếu.

Đối với tất cả những điểm yếu kém của mình, Hoa Kỳ dự phóng cho quyền lực mềm trên toàn cầu với một số tiền to lớn. Trung Quốc không thể đo được sức mạnh đó.

Nhưng nói một cách chính xác thì những gì tạo cho Hoa Kỳ có lợi thế? Dù tăng trưởng kinh tế là đáng kinh ngạc, tại sao lại có quá khó khăn cho Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản để họ có loại tác động văn hóa như vậy? Tất nhiên, các nền văn hóa này là vô cùng tinh tế và có trình độ của giáo dục rất cao

Chúng ta đang chứng kiến một số thay đổi, nhưng việc xây dựng thể chế, sự phát triển của mạng lưới toàn cầu, và sự chấp nhận của các nền văn hóa mới cần mất nhiều thế hệ

Hàn Quốc đã thực hiện tốt về mặt văn hóa. Nếu ông nhìn về sự lan toả của nhạc pop, opera và phim Hàn Quốc, Hàn Quốc đang sản xuất một nền văn hóa có mức cạnh tranh cao độ, nó được phổ biến nhanh chóng, thậm chí bao gồm các lĩnh vực như hoạt hoạ, mà một thời nó đã được coi là độc quyền của người Nhật. Nhưng ảnh hưởng của loại văn hoá như vậy có rất ít liên quan đến Tổng Sản Lượng Nội Địa. Thay đổi đáng kể này có thể sẽ đến, nhưng nó sẽ không đến được nhanh.

Tôi giả đoán rằng sự chế ngự của Anh ngữ cũng là một yếu tố quan trọng

Sức mạnh của tiếng Anh có một lịch sử lâu dài, ta phải lui lại cho đến thời kỳ của Đế quốc Anh, nhưng sự thống trị liên tục của nó có một phần nào là do sự phản ánh của văn hóa, và có một phần khác là do phản ánh sự chế ngự của Hoa Kỳ trong kinh doanh quốc tế. Bất chấp sự thống trị vẫn còn tồn động của tiếng Anh, chúng ta có thể cảm nhận được có sự thay đổi đáng kể.

Mọi người bắt đầu học tiếng Hoa phổ thông trên toàn thế giới, và xu hướng này sẽ tiếp tục. Đối với một số nơi ở châu Phi, Hoa ngữ dường như là một ngôn ngữ quan trọng. Ảnh hưởng văn hóa sẽ theo sau, phát ra sức mạnh kinh tế ngày càng gia tăng, nhưng cách biệt về mặt thời gian là đáng kể.

Và chúng ta đang sống trong thời kỳ của toàn cầu hoá chưa từng thấy từ trước cho đến nay. Nó đánh bại mọi tiền lệ. Ví dụ, nếu ông đọc các số liệu thống kê được công bố liên quan đến các Ủy viên của Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, ông sẽ thấy rằng có một số người ngoại hạng, họ có thể có thân nhân sống ở nước ngoài hoặc có tài sản ở nước ngoài. Họ cam kết theo một nền kinh tế toàn cầu và quan tâm đến nền kinh tế của Hoa Kỳ. Chúng ta có thể thấy các khoản đầu tư ở nước ngoài như là một cách để họ giấu tiền mặt, nhưng đó cũng có nghĩa mà những khoản đầu tư ở nước ngoài cũng là một loại thuộc về mạng lưới an toàn. Tôi nghĩ là người ta có một cảm giác rằng ở các nước phương Tây, dù họ có thể có bất cứ vấn đề gì, thì về cơ bản vẫn là ổn định hơn về mặt chính trị, nếu so với các quốc gia đang phát triển.

Vì vậy, dù tất cả các thành công của Trung Quốc là đáng kể, ổn định và thịnh vượng liên tục không phải là một cái gì đó mà họ có thể đoan chắc. Sự tích lũy tiền của không thay thế cho phẩm chất cuộc sống, để có được một nền giáo dục tốt, có thực phẩm an toàn để ăn. Ngay cả những người siêu giàu ở Bắc Kinh có thể có con mang bệnh hen suyễn và bệnh trở nên trầm trọng hơn vì do ô nhiễm không khí. Tác giả Lee Chang Rae vừa xuất bản một cuốn tiểu thuyết mang tên “Một Đại Dương Ngập Đầy Như Thế“. Sách mô tả về một nhà nước độc tài trong một siêu đô thị B – Mor (Baltimore cũ) nơi mà dân chúng là những người di dân từ một ngôi làng trong một “Trung Quốc mới”. Làng này trở thành không thể ở được vì biến đổi khí hậu. Cuốn tiểu thuyết này cho thấy là chúng ta có thể gặp phải một thế giới hoàn toàn khác so với gì chúng ta giả định qua tác phẩm quen thuộc là “Thăng trầm của các cường quốc” và công nghệ và biến đổi khí hậu sẽ là yếu tố chính. Toàn bộ thế giới đang bị ảnh hưởng bởi sự trổi dậy của Trung Quốc và kịch bản Lee Chang Rae là không quá khó tin.

Có một cuộc tranh luận ở phương Tây và ở một mức độ nào đó ở Trung Quốc là liệu Trung Quốc có thực sự có khả năng đổi mới cơ bản không. Có thể tôi rơi vào trong một trường phái tranh luận của những người nói rằng chúng ta không nên đánh giá thấp khả năng của Trung Quốc trong việc thay đổi triệt để. Trung Quốc đã thay đổi nhiều hơn so với bất cứ ai tưởng tượng kể từ cuộc Cách mạng Văn hóa và Trung Quốc có một lịch sử lâu dài của chuyển hoá định chế. Dù có nhiều tiến bộ gần đây của Trung Quốc về mặt kinh tế và tri thức, đó đã là một hình thức đuổi bắt kịp, Trung Quốc là một đất nước rộng lớn với nhiều người thông minh. Tôi sẽ không cho rằng chỉ vì Trung Quốc thiếu tự do chính trị đáng kể, mà điều này có nghĩa là Trung Quốc sẽ không thể đạt được tiến bộ đáng kinh ngạc, để đổi mới công nghệ và xây dựng thể chế .

Tất nhiên, Trung Quc có mt truyn thng lâu đi ca mt chính quyn tt và đi mi th chế. T các triu đi nhà Đường và Tống đn nhà Minh và nhà Thanh, Trung Quc đã có th to ra ci cách ni b nhiu ln. Đã có mt s hc gi như Daniel Bell ti Đi hc Thanh Hoa, trong cun sách ca ông là “Mô hình Trung Quc: Chế đ tuyn dng nhân tài chính tr và nhng hn chế ca nn dân chủ“, hoc Trương Duy Vi ca Đi hc Phục Đán trong cun sách “Làn Sóng Trung Quc: S Tri dy ca mt Nhà nước văn minh“, tác gi lp lun rng Trung Quc v cơ bn là khác hơn so vi các quc gia ch nó là mt nn văn minh, không phi là mt quc gia dân tc. Có l có cái gì đó biến đi ca Trung Quc, Trung Quc đang tìm cách đ làm li toàn b thế gii, không ch là chuyn m rng các th trường mi?

 

Tôi có một chút hoài nghi về những nỗ lực như vậy để nhận ra một tầm nhìn mới theo quan điểm Nho giáo trong các sự hỗn loạn về nền kinh tế chính trị của Trung Quốc hiện nay. Tôi không nhìn thấy đó là một biện pháp có kết hợp toàn diện; mà là một tổng hợp các loại rời rạc. Các thông điệp công khai xuất phát từ Trung Quốc qua các nguồn tin chính thức thì họ vẫn còn dùng chủ nghĩa Mác – Lênin làm cơ sở. Có lẽ, có một sự quan tâm thành khẩn trong quá khứ, nhưng về cơ bản, Trung Quốc khá bối rối về Nho giáo. Dù Trung Quốc có thể cảm thấy tốt để suy nghĩ về việc xây dựng trên một truyền thống vĩ đại của thiên niên kỷ. Nhưng khi thực hiện họ trở lại chủ nghĩa Mác hay tân tự do. Họ lấp đầy các khoảng trống ý thức hệ bằng chủ thuyết đề cao tiêu tinh thần tiêu thụ và ham muốn. Miễn là sự tăng trưởng kinh tế tiếp tục tăng, họ sẽ hài lòng. Nhưng trong những lựa chọn khó khăn mà các chính trị gia Trung Quốc thực hiện, tôi không thấy là họ theo nền văn minh Nho giáo nhiều.

Nhưng ở phương Tây cuối cùng thì mọi sự đang thay đổi một ít. Trí thức phương Tây đang quan tâm nhiều hơn về châu Á. Họ đọc và viết về Trung Quốc và về văn hóa và chính trị của Trung Quốc. Quan tâm về Đông Á ở Washington D.C. lan rộng như thế nào?

Mặc dù quan tâm về châu Á đã gia tăng một cách đáng kể, có lẽ mức độ quan tâm còn quá ít so với những gì cần được quan tâm hơn. Sự nổi lên của Trung Quốc đã gây ra một cái nhìn hướng về nội tại và rộng rải về các thể chế của Hoa Kỳ và phương Tây và những thiếu sót của họ. Đã có một số cuộc thảo luận bên lề, nhưng sự tái định hướng nghiêm chỉnh đã chưa khởi động. Hầu hết mọi người ở phương Tây thừa nhận có một trào lưu mới ở Trung Quốc và họ bày tỏ quan ngại về tình trạng thất nghiệp tại Hoa Kỳ. Nhưng có vài người nhìn vào sự trổi dậy của Trung Quốc và Đông Á như một thách thức đối với sự thống trị của nền văn minh phương Tây.

Còn tiếp…

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Leave a Reply

%d bloggers like this: