Tết truyền thống của người Hrê

Nguyễn Bổng
CTV Phía Trước

Tết Nguyên đán là lễ hội lớn nhất của người Việt Nam. Nhưng Việt Nam là đất nước đa sắc tộc, và vì vậy cũng có nhiều sắc thái, phong vị Tết khác nhau. Nhân dịp đón Tết Nguyên đán Qúy Tỵ – 2013, chúng ta cùng về với buôn làng đồng bào Hrê – một tộc người thiểu số trong thành phần các dân tộc Việt Nam sinh sống trên vùng rừng núi phía Tây Nam, tỉnh Quảng Ngãi để tìm hiểu đôi nét sắc thái, phong vị Tết của tộc người này.

Tết Hrê - Rượu cần

Tết Hrê – Rượu cần

Thường thì sau Tết Nguyên đán, đồng bào Hrê cũng bắt đầu tổ chức ăn Tết truyền thống của dân tộc mình (gọi theo tiếng Hrê là Ca-đên). Tết của người Hrê không diễn ra cùng lúc. Mỗi buôn làng định ra ngày ăn Tết riêng, nhưng thường tập trung nhiều nhất vào khoảng tháng 3, khi hoa gạo nở rộ, đỏ rực trên khắp núi rừng (Hoa Gạo – một cách gọi cây Ngô Đồng, và tiếng Hrê là Pơ-liêng), và đêm về vầng trăng tỏa sáng lung linh khắp buôn làng.

Trước thời điểm này, những người cao tuổi trong buôn làng sẽ bàn bạc với nhau và chủ làng (Krắc -play) là người sẽ quyết định ngày dân làng tiến hành ăn Tết. Không khí buôn làng những ngày trước Tết nhộn nhịp vui tươi. Chuẩn bị ăn Tết, đàn ông vào rừng chọn cây tre to, đặc về làm trụ cửa chuồng trâu; lấy dây mây nhỏ làm dây treo ching chủ (tiếng Hrê gọi chiêngching. Bộ ching của người Hrê có 3 chiếc, gọi là ching ba. Ching chủ là chiếc lớn nhất). Các bà, các cô gái thì đi lấy cây lồ ô làm đàn vinh-vút, kiếm cây triên về làm cần uống rượu cần (cà-rỏ); lấy cây trảy về làm trụ buộc chóe rượu; kiếm nhiều lá dong về gói bánh; và bắt con cá dưới suối về nuối chua, ăn kèm với bánh lá dong những ngày Tết. Chuẩn bị đón Tết, các gia đình khui hầm chum, chóe, nồi bảy và chuẩn bị lúa nếp làm rượu cần. Nhà khá giả ngày tết có từ 5 đến 6 chóe rượu cần trở lên.

Làm rượu cần là công việc của người phụ nữ. Theo các bà các mẹ có kinh nghiệm làm rượu cần cho biết, chóe rượu thơm ngon ngoài sử dụng nguyên liệu (mì, nếp, ngô…), cách chế biến men, còn phải qua bàn tay khéo léo và kinh nghiệm của người phụ nữ trong gia đình. Điều đặc biệt trong ngày Tết, chóe rượu cần thơm ngon nhất sẽ được gia đình lựa chọn mang ra mời khách. Điều đó thể hiện sự trân trọng của chủ nhà, nhưng đồng thời cũng là sự ý nhị của người phụ nữ gia chủ khoe với khách về sự khéo léo của mình. Nhân đây cũng nói thêm rằng, trong tiềm thức sâu xa của người Hrê, chóe rượu cần còn có cả linh hồn. Ngày xưa người Hrê còn cúng thần linh, mong cho chóe rượu cần làm ra thơm ngon – vị ngọt, vị đắng đều nhau, quyện vào nhau, để cái miệng của khách uống không biết chán, say không biết đường về, say đến “tuột khố, tốc váy” mới vui, chủ nhà mới thỏa lòng.

Gia đình Hrê làm bánh ăn Tết

Gia đình Hrê làm bánh ăn Tết

Rượu cần từ khi bắt đầu làm, ủ cho đến khi uống được thường mất khoảng một tháng. Kinh nghiệm của người Hrê dùng lá chuối bịt kín miệng choé rượu cần. Khi lá chuối bịt miệng chóe rượu khô, trở sang màu vàng úa, tức là rượu đã chín, uống được, sẵn sàng đem ra cúng thần linh. Lúc này Chủ làng tuyên bố ngày vô lá (tức là ngày dân làng mang lá dong vào nhà gói bánh – và cũng là ngày hôm trước chính thức ăn Tết). Công việc chuẩn bị ăn tết của người Hrê ngày xưa bận rộn nhất vào ngày vô lá này. Ngày hôm đó cả nhà cùng dọn dẹp, sửa sang lại nhà cửa, tu sửa lại chuồng con trâu, tranh thủ đi bắt thêm con cá dưới suối, bẫy con thú trên rừng để bữa tiệc ngày Tết thêm đủ đầy. Và cũng như người Kinh gói bánh, nấu bánh tét, bánh chưng đêm 30 Tết, chiều và tối của ngày vô lá, các gia đình người Hrê cũng gói và nấu bánh lá dong bằng nếp rẫy. Khi ông mặt trời chuẩn bị khuất núi đi ngủ, gà bắt đầu lên chuồng là lúc bánh lá dong đã gói xong, đưa lên bếp lửa giữa nhà sàn, nấu bánh cho đến sáng hôm sau.

Bánh lá dong của người Hrê có bánh đôi và bánh đơn. Bánh đôi là bánh bó chung hai chiếc bánh đơn lại thành cặp trước khi nấu. Bánh đơn còn gọi là bánh cử, mỗi người trong gia đình một chiếc, ăn vào sáng đầu năm. Nghe nói ngày xưa, mỗi thành viên trong cộng đồng đều lưu lại vỏ chiếc bánh cử này, xâu vào sợi dây và treo lên vách nhà để tính tuổi trong đời. Đó là chuyện ngày xưa, tục tính tuổi bằng lá nay đã mai một, hầu như không còn thấy nữa.

Vào ngày tết thứ nhất, khi con chim Vơ-linh (chèo bẻo) trên rừng gọi mặt trời thức dậy, khi sao Mai còn lấp lánh trên bầu trời, các gia đình trong làng bắt đầu dọn nhà, xua đuổi tà ma, xua đuổi điều xấu, rước điều tốt vào nhà và làm lễ rước thần linh, tổ tiên về ăn Tết cùng người sống, cầu mong sự no đủ, tránh được điều xấu, tránh kẻ ác.

Điều đặc biệt ngày Tết của người Hrê là tục cúng con trâu vào sáng ngày Tết thứ hai (tục cúng con trâu gọi là Ta-reo-kpơ). Ngày xưa, với người Hrê con trâu ngoài giá trị hình thức biểu hiện sự giàu có của gia đình, còn là vật hiền lành thân thương, gắn bó với con người, giúp kéo gỗ, kéo cày…, nên lễ cúng trâu đặc biệt quan trọng, nhằm cầu mong con trâu nhà mình luôn mập tròn như trái sim chín. Lễ cúng trâu xong, chủ nhà dọn cơm nấu trong ống lồ ô, cùng rượu, thịt, bánh lá dong… mời khách cùng cả nhà ăn uống no say.

Dân làng Hrê vào hội

Dân làng Hrê vào hội

Dịp này, người lớn tuổi kể Hmon (như hình thức kể khan của các dân tộc Tây Nguyên) cho con cháu nghe, tự hào về truyền thống dân tộc mình, buôn làng mình; dân làng tập trung vui hát Klêu, Kchoi (các làn điệu dân ca của người Hrê); con trai trổ tài tục ching (đánh chiêng), múa gươm, phóng lao, đánh vật, leo núi; các cô gái trổ tài nhảy múa, đánh đàn vinh-vút (loại nhạc cụ làm bằng hai ống lồ ô của người Hrê), khoe vòng kiềng và những bộ váy thổ cẩm truyền thống do tự mình diệt lấy. Cuộc vui kéo dài trong suốt những ngày Tết.

Một mùa Xuân nữa đang về, sắc xanh thắm của núi rừng đỏ lên màu hoa Gạo, người Hrê lại ăn Tết truyền thống của dân tộc mình. Tiếc thay, bản sắc văn hóa như thế của các dân tộc đã và đang mai một rất nhiều.

© TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC 2013

 

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Trackbacks/Pingbacks

  1. NHẬT BÁO BA SÀM : TIN THỨ SÁU 8-2-2013 « Ngoclinhvugia's Blog - [...] Tết Xưa và Nay (RFA). – Tết truyền thống của người Hrê [...]
  2. ***TIN NGÀY 8/2/2013 -Thứ Sáu « ttxcc6 - [...] Tết truyền thống của người Hrê -Nguyễn Bổng  -CTV Phía Trước [...]
  3. Tin thứ Sáu, 08-02-2013 « BA SÀM - [...] Tết truyền thống của người Hrê [...]

Leave a Reply

%d bloggers like this: