Văn hoá đọc của chúng ta đang ở đâu?

Chu Hảo
Thư viện Tạ Quang Bửu

Xin các bạn hãy tạm dừng mọi việc, dành vài phút suy nghĩ xem: Văn hoá đọc của mình đang ở đâu?

Chúng ta đã từng được nghe rất nhiều danh ngôn của các nhà hiền triết hoặc chính khách nói về vai trò của sách và báo chí đối với cuộc sống của từng người cũng như đối với quá trình phát triển của nền văn minh nhân loại.

Chẳng hạn: “Trong số nhiều thế giới mà con người được ban tặng, không phải từ thiên nhiên mà từ chính trí tuệ của mình, thì thế giới sách là vĩ đại nhất” (Hermann Hesse) hay “Tạo một thư viện cho một căn nhà là cho ngôi nhà đó một linh hồn” (Cicero).

Ngay ở ta, tại Hội nghị về công tác xuất bản vừa qua của Bộ Thông tin và Truyền thông (TPHCM, 10 -11.8.2007) có một đại biểu đã nhắc lại hai câu nói rất cụ thể nhưng hết sức ý nhị của hai cựu lãnh đạo của Đảng trong các thời kỳ gần đây. Nhà quân sự cựu Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu đã từng nói: “Báo là súng lục, sách là đại bác”; còn nhà chính trị, cựu Tổng Bí thư Đỗ Mười thì nói đại ý: “Một bài báo có thể lật đổ một chính phủ; một cuốn sách có thể lật đổ cả một chế độ”. 

Đương nhiên ta phải hiểu rằng, chỉ một chính phủ tồi tệ kém hiệu quả thì mới có thể bị lật đổ bằng một bài báo, và cũng chỉ một chế độ lạc hậu không hợp lòng dân mới có thể bị lật đổ bằng một cuốn sách. Ngàn vạn bài báo và cuốn sách cũng không thể làm gì nổi một chính phủ hoặc một chế độ thật sự của dân, vì dân và được nhân dân bảo vệ.

Sách có tầm quan trọng là vậy, nhưng văn hoá đọc của chúng ta hiện nay đang rất có vấn đề. Vì vậy Hội thảo “Người Việt có mê đọc sách?” do Ban điều hành Sachhay.com tổ chức tại Hội chợ Sách lần thứ 5 tại TPHCM vừa qua được dư luận rất quan tâm. 

Trước hết xin nói về chữ “mê”. Cuộc đời có rất nhiều nỗi đam mê. Có nỗi đam mê dẫn ta đến thân bại danh liệt, có nỗi đam mê làm ta cao sang. Riêng niềm đam mê đọc sách luôn làm cho con người trở nên tử tế hơn và sáng suốt hơn; nó không bao giờ phản bội ta!

Bảo rằng từ ngàn xưa người Việt ta đã mê đọc sách có lẽ chưa đủ thuyết phục. Bởi lẽ hàng mấy nghìn năm, suốt từ khi lập quốc cho đến thế kỷ 19, chữ viết của nước ta là chữ Hán (dù sau này có thêm chữ Nôm, nhưng biết chữ Hán mới học được chữ Nôm). Có mấy cụ được học chữ Hán? Rất ít! Mà biết chữ Hán chủ yếu cũng là để ra làm quan chứ không phải để viết sách mà viết cho ai đọc ngoài mấy ông quan? 

Từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20 chúng ta bắt đầu dùng chữ quốc ngữ, dễ đọc và cũng dễ viết. Nhưng cho đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thì hơn 90% dân ta vẫn mù chữ. Một dân tộc như vậy không thể là một dân tộc ham đọc sách. May thay, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mở ra một thời đại mới: cùng với việc giành được độc lập dân tộc, “Diệt giặc dốt” đã được đặt ngang hàng với “Diệt giặc đói”. 

Chỉ vài năm sau cách mạng thành công, từ đa số không biết chữ ở nước ta đã có đa số người biết đọc biết viết. Lẽ ra thì văn hoá đọc của chúng ta đã nhanh chóng phát triển từ đây. Hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ để bảo vệ Tổ quốc đã kéo dài hơn 30 năm làm cho việc làm ra sách và đọc sách gặp muôn vàn khó khăn. Phải công bằng mà nói rằng ngay trong chiến tranh, đặc biệt là thời chống Mỹ cứu nước, có nhiều người vẫn ham đọc sách; nhưng chưa thể nói đó là phong trào của toàn dân. 

Cùng với thói quen đọc sách, cách lựa chọn sách (đọc gì?) và kỹ năng đọc (đọc thế nào?) tạo thành văn hoá đọc. Từ năm 1975 đến nay, văn hoá đọc của nhiều thế hệ liên tiếp vẫn chưa được hoàn chỉnh . Lỗi ấy trước hết thuộc về hệ thống giáo dục nước nhà. Trong các nhà trường của chúng ta, từ mẫu giáo cho đến đại học, không ở đâu thầy cô giáo dạy cho các em học sinh cách lựa chọn, cách đọc và thói quen đọc sách. Đó là điều hết sức tệ hại, trái hẳn với nguyên tắc cơ bản của một nền giáo dục lành mạnh.

Ở hầu hết các nước phát triển, ngay từ cấp tiểu học học sinh đã được hướng dẫn các đọc sách vào tạo thành thói quen đọc hết từng cuốn sách thích hợp với từng lứa tuổi và bắt buộc các em phải trình bày tóm tắt nội dung kèm theo nhận xét của riêng mình trong một bài trình bày ngắn gọn. Văn hoá đọc là một yếu tố cơ bản quyết định hiệu quả của quá trình tự học; đến lượt mình tự học đóng vai trò quyết định trong quá trình học tập trong nhà trường cũng như trong suốt cuộc đời!

Văn hoá đọc còn được rèn giũa rất có hiệu quả trong gia đình. Thế nhưng hầu hết thế hệ bố mẹ, thậm chí cả thế hệ ông bà của các em bây giờ cũng không được dạy thói quen, cách lựa chọn và kỹ năng đọc sách trong các nhà trường. Vậy thì ai dạy lại cho các em bây giờ? 

Điều đáng buồn và lo ngại hơn nữa là ngày nay có hai đối tượng cần phải đọc nhất là học sinh – sinh viên và những người lãnh đạo (ở mọi cấp, mọi lĩnh vực) lại là những người ít đọc sách nhất. Học sinh thì bận học đến mức tối tăm mặt mũi; Lãnh đạo thì bận đi họp triền miên, không có thời gian mà quan tâm đến sách.  

Trong bối cảnh hiện nay chúng ta chưa thể trông chờ hệ thống giáo dục có thể thay đổi được ngay chương trình hết sức nặng nề quá tải đối với học sinh cũng như cách dạy, cách học rất lạc hậu. Vậy thì chỉ còn cách các tổ chức xã hội tích cực tham gia vào việc vực dậy văn hoá đọc nước nhà, bằng các hoạt động như Sachhay.com đang làm.

Nhưng muốn nói gì thì nói, trước hết phải có nhiều sách hay để nhiều người thích đọc, giá phải rẻ để nhiều người mua được và phải có hệ thống thư viện thật tốt để nhiều người đến đọc sách.

Có nhiều điều kiện không mấy khó tạo ra để thực hiện hai giải pháp sau. Giải pháp đầu tiên – có sách hay – không mấy dễ dàng thực hiện. Muốn có sách hay (kể cả sách viết hay sách dịch) trước hết phải có các tác giả tài năng và thiện tâm. 

Các tác giả này lại phải được làm việc trong một môi trường sáng tạo được đảm bảo bằng pháp luật và được nuôi dưỡng bốn nhu cầu cơ bản: Tôn thờ lý tưởng Chân Thiện – Mỹ; Độc lập tư duy; Hoài nghi lành mạnh; Tự do sáng tạo. Tuy nhiên rõ ràng là ngày càng có nhiều sách hay hơn, chứng tỏ rằng các đòi hỏi khắt khe nói trên ngày càng được đáp ứng một cách đáng khích lệ. Điều đó chẳng đáng mừng lắm sao?

Nhiều ý kiến lo ngại rằng ngày nay văn hoá nghe nhìn ngày càng lấn lướt văn hoá đọc. Chẳng cứ ở nước ta mà trên toàn thế giới, mặc cho các cảnh báo nghiêm chỉnh về sự lạm dụng các phương tiện nghe nhìn đang làm cho người ta trở nên ít động não, lười suy nghĩ v..v…, văn hoá nghe nhìn vẫn cứ ngày càng trở nên phổ cập hơn và hấp dẫn hơn. 

Điều đó không có nghĩa là văn hoá đọc sẽ lụi tàn. Ngược lại, văn hoá đọc sẽ dần dần trở lại ví trí đúng của mình sau cơn chao đảo. Bởi lẽ các loại hình văn hoá lành mạnh khác nhau chỉ bổ sung cho nhau chứ không thể triệt tiêu lẫn nhau. Hơn thế nữa văn hoá đọc bao giờ cũng đóng vai trò chủ đạo trong việc truyền bá và tiếp thu tri thức một cách hệ thống và sâu sắc mà văn hoá nghe, nhìn (vốn có thế mạnh trong việc cung cấp thông tin và giải trí) không thể làm được.

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Trackbacks/Pingbacks

  1. Văn hoá đọc của chúng ta đang ở đâu? - ZAG VillageZAG Village - [...] Nguồn: http://phiatruoc.info/van-hoa-doc-cua-chung-ta-dang-o-dau/ [...]

Leave a Reply

%d bloggers like this: