Văn nghệ sĩ trong thời lạm phát – TCPT số 33

Khuê Đăng
TCPT số 33

Cảnh đời cơ cực đang dương vuốt
Cơm áo không đùa với khách thơ

Câu thơ than thân trách phận của chàng thi sĩ nghèo Xuân Diệu từ những năm 30-45 của thế kỷ trước, giờ –  lại đang ứng nghiệm với số phận của những người “ôm chân thần Vệ Nữ” (chữ dung của nhà thơ Chu Hoạch) của thế kỷ 21. Sau thời kỳ mở cửa, đời sống của văn nghệ sĩ đã được cải thiện rất nhiều so với những năm giữa và cuối thế kỷ 20, thế nhưng, trong tình hình kinh tế hiện nay, họ phải đối mặt với những khó khăn “cơm áo gạo tiền” theo một hình thức khác.

“Lấy ngắn nuôi dài” – Kinh nghiệm từ thời “Nhân Văn – Giai Phẩm”

“Nhân Văn – Giai Phẩm” có thể được xem là vụ án Văn tự ngục duy nhất trong lịch sử Việt Nam. Phong trào “Nhân Văn – Giai Phẩm” do các trí thức, văn nghệ sĩ lớn thời bấy giờ như Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh, Phan Khôi, Trần Dần, Phùng Quán, Phùng Cung…v…v… đã bị chính quyền Cộng sản vùi dập và bắt bớ. Không chỉ vậy, sau đó, chính quyền thắt chặt quản lý văn hóa để “tránh bị kẻ thù lợi dụng tự do ngôn luận tuyên truyền chống phá nhà nước Xã hội Chủ nghĩa”.  Sự kiện này đã đẩy hàng trăm văn nghệ sĩ đương thời (thậm chí cả những người không dính líu đến “Nhân Văn – Giai Phẩm” mà chỉ vì có kết giao bạn bè với đương sự) vào cảnh sống nghèo đói, bị cô lập, không dám nói, không dám viết. Có thể kể đến những số phận bi thương như nhà thơ Hữu Loan phải làm nghề chở đá, nhà văn Xuân Khánh làm nghề thợ cạo, nhà thơ Chu Hoạch đi móc cống… chỉ để kiếm miếng ăn qua ngày. Cho đến ngày nay, tuy cuộc sống đã khá giả hơn, nhưng cái nghề văn chương nghệ thuật vẫn không thể được gọi là một nghề, bởi nó không đủ nuôi sống nghệ sĩ. Nhiều nghệ sĩ phải vừa làm nghề, vừa kiếm sống bằng một công việc lao động nào khác. Chắc trên thế giới, không có một diễn viên nổi tiếng nào phải đi bán bánh trôi tàu – lục tàu xá như nghệ sĩ Phạm Bằng.

Trong khi một ca sĩ nhạc thị trường, trình độ âm nhạc hạn chế, có thể được trả những cái giá “trời ơi”, lên đến bảy tám chục triệu một sô diễn thì một ca sĩ có chất giọng quý hiếm, được đào tạo cơ bản trong Nhạc viện chỉ được trả hai ba trăm ngàn cho một buổi tối ở Nhà hát Lớn. Ở Việt Nam, nhạc công, ca sĩ của các nhà hát mang tầm cỡ quốc gia và chơi nhạc “sang” như của Nhà hát Giao hưởng Việt Nam, Nhà hát Opera Ballet Việt Nam lại nhận một mức lương chết đói, thậm chí không đủ mức để đóng thuế thu nhập cá nhân. Với mức lương 2 – 3 triệu đồng/tháng, cát-xê 3-500 ngàn đồng/đêm diễn hiếm hoi, 12 ngàn đồng/buổi tập; những nghệ sĩ mang tầm quốc gia muốn làm nghệ thuật chân chính bắt buộc phải có một nguồn tài chính vững vàng từ gia đình. Anh Đ.H.Q, ca sĩ opera của  Nhà hát Opera Ballet, đã từng là thủ khoa thanh nhạc của Nhạc viện, sau 10 năm làm ca sĩ Opera, đành phải ngậm ngùi bỏ nghề vì đời sống quá khó khăn và không có cơ hội được làm những tác phẩm Opera một cách nghiêm túc.

Còn các nhạc công chơi piano, violon, cello… ngoài những đêm diễn ở Nhà hát Lớn, họ phải đi đánh thuê cho các quán cà phê, nhà hàng, thậm chí góp vui cho các đám cưới phô trương với khoản tiền chỉ 200 ngàn đồng cho 2 tiếng đối với những người có “thương hiệu”. Không đến nỗi phải đi móc cống hay thồ đá như các nghệ sĩ thế hệ trước, để được làm nghề, họ đôi khi phải tự “đẽo gọt” mình. Anh Q.T, một guitarist có tiếng ở Hà Nội, chuyên chơi tại các phòng trà và quán cà phê than thở: “Đánh café, nhiều khi mình không được theo ý mình. Khán giả ít ai muốn nghe guitar cổ điển mà chỉ thích những bản hòa tấu được chế lại từ các ca khúc nổi tiếng thập niên 70, 80. Đấy là những khan giả còn có gu, nhiều người còn yêu cầu cả nhạc sến, nhạc trẻ thậm chí cả nhạc Cách mạng. Lâu dần tay nghề mòn đi, chẳng thể nào đánh hay được như thời trẻ nữa.”

Nhà thơ P.H, nay đã trở thành Tổng biên tập của một tờ báo chuyên quảng cáo các sản phẩm của một siêu thị lớn tại Sài Gòn. Lâu lắm rồi anh chẳng còn làm thơ nữa. “Làm sao mà kiếm sống được bằng thơ chứ! Bây giờ các nhà thơ, người thì mở quán rượu, người thì đi làm báo, người thì đi buôn. Nàng thơ thấy vậy chắc chán, chẳng còn đếm xỉa đến chúng tôi nữa.”

Thu nhập của các nghệ sĩ Việt nam từ nghề nghiệp chính quả thật cũng chẳng nhiều hơn một nhân viên vệ sinh hay người bán hàng nước chè ở vỉa hè là bao. Họ chấp nhận sống chết với nghề một phần cũng bởi họ chờ đợi một cơ hội được làm nghệ thuật đích thực. “Lấy ngắn nuôi dài” đã trở thành bốn chữ “vàng” cho mỗi nghệ sĩ ở Việt Nam. Bươn chải kiếm sống trong thời lạm phát này, họ càng vất vả hơn trước.

Giá trị nghệ thuật đích thực nằm ở đâu?

Đến đây, quý vị độc giả chắc sẽ thắc mắc rằng tại sao vẫn có nhiều nghệ sĩ nhà lầu xe hơi, sống cuộc sống xa hoa. Nhưng nếu quý vị nhìn kỹ xem thứ nghệ thuật họ làm là thứ nghệ thuật như thế nào?

Xét riêng về ngành âm nhạc, các ca sĩ nhạc thị trường với trình độ âm nhạc là con số 0 lại có cát-xê lên tới hàng chục triệu. Nếu không, muốn nổi tiếng, được xuất hiện nhiều trên TV bằng dòng âm nhạc chính thống, một ca sĩ phải hát nhạc Cách mạng. Hiếm hoi các ca sĩ hát nhạc trữ tình với giọng ca đặc sắc và trình độ thẩm mỹ tốt đến được với công chúng. Những trường hợp này đều nhờ vào một “hậu phương” vững chắc từ gia đình. Còn về văn học, các bạn sẽ thấy nhan nhản trong các hiệu sách là các tiểu thuyết thuộc dòng “sến” như “Phải lấy người như anh”, “Cocktail cho tình yêu”, “1981”, “Công ty”… cũng được các nhà phê bình và báo chí xếp vào hàng “văn học” đứng ngang hàng với các tác phẩm lớn. Tôi không hiểu một nhà văn trẻ, được các bậc lão làng đánh giá là “bứt ra khỏi dòng 8X chung chung bằng sự khai phá bản thể và những nỗ lực về hình thức văn bản” lại có những câu viết ngô nghê theo kiểu “con cóc nhảy ra, con cóc nhảy vào” như thế này: “Ngày cô bước sang tuổi 12. Sinh nhật cô. Ừ. Ngày sinh nhật. Thì cứ cho rằng đó là ngày sinh nhật. Thì có sao”. (“Nhiều cách sống” – Quỳnh Trang).

Là người Việt Nam, ai cũng có lần xem phim Việt. Dù là truyền hình hay điện ảnh (đặc biệt là điện ảnh), phim Việt chẳng còn lời nhận xét nào hơn là “trình độ kém”. Anh M.H, đạo diễn trẻ, đã từng được đào tạo tai Hollywood, nhưng khi về nước vẫn chỉ đi làm tổ chức sản xuất cho các dự án phim thị trường, nhận xét: “Điện ảnh – Truyền hình nước ta vẫn nằm trong chế độ bao cấp. Chỉ khi nào nhà nước không còn giữ độc quyền làm phim thì những đạo diễn, biên kịch, quay phim có tài năng thật sự mà không nằm trong cơ chế mới có cơ hội được làm việc và cống hiến. Tại các hãng phim nhà nước, chỉ đấu đá nhau giành vị trí và bòn rút tiền làm phim cũng đủ hết ngày rồi”.

Dù đã được xã hội hóa, nhưng nhà nước vẫn nắm quyền quản lý, bất cứ một bộ phim nào muốn được sản xuất và công chiếu đều phải được cơ quan quản lý văn hóa ký duyệt. Tình trạng tương tự như vậy với các tác phẩm văn học, sân khấu, các buổi triển lãm hội họa… Bằng cái nhìn một chiều, thiên kiến dựa trên nền tảng triết học Marx-Lenin đã lỗi thời, các nhà quản lý văn hóa đã cản trở bước tiến của nghệ thuật nước nhà. Tình trạng kinh tế thị trường phát triển vô lối cùng sự quản lý yếu kém đã khiến các giá trị nghệ thuật bị đảo lộn. Những nghệ sĩ chân chính phải kiếm sống chật vật trong khi những kẻ “giá áo túi cơm”, cơ hội, kém cỏi lại được tôn vinh. Nếu coi tác phẩm nghệ thuật như một mặt hàng thì rõ ràng các nhà đầu tư đã vứt những khoản tiền vốn khổng lồ vào những sản phẩm không thu lại lợi nhuận và vô giá trị.

Lời kết

Mặc cho xã hội đảo điên như nhà thơ Phùng Cung đã từng viết: “Trắm chép đi đâu để ao lặng ngắt/ Lộng trời xanh con rắn nước vẽ bùa”, vẫn không ít những nghệ sĩ âm thầm cống hiến đời mình cho nghệ thuật chân chính và chờ đợi ngày được đến với công chúng bằng chính chân dung thật của mình. Có lẽ phải đến một ngày xã hội Việt Nam thật sự “Công bằng – Dân chủ – Văn minh”, chúng ta mới có thể có được một nền văn hóa – nghệ thuật sánh ngang tầm với các quốc gia văn minh trên thế giới như Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Trung Hoa… Xin được mượn mấy câu thơ tự vịnh thân mình của nhà thơ Hữu Loan, trân trọng gửi tặng những nghệ sĩ ngày đêm miệt mài lao động, không nề hà gian khổ, như những hiệp sĩ chiến đấu bảo vệ Cái Đẹp:

Tôi, cây gỗ vuông chành chạnh suốt đời
Ðã làm thất bại âm mưu
đẽo tròn
để muốn tùy tiện
lăn long lóc
thế nào
thì lăn lóc.
Chân lý đấy
hỡi
rìu
bào
phó mộc.”


K.Đ.
©Tạp chí Thanh Niên PHÍA TRƯỚC

Tải TCPT số 33 – Sống Trong Lạm Phát
Download TCPT 33 – HD (9MB)
Download TCPT33 – Standard (4MB)
Download TCPT33 – Mini (2.5MB)

Scridb filter

Author: tapchiphiatruoc

Share This Post On
468 ad

Leave a Reply

%d bloggers like this: